«Ցավոք, այո՛, ցավոք, առաջին մարդիկ, ում հետ այդ հարցով շփվեցի, «բժիշկ» կոչվող մարդիկ էին: Նրանք ամեն ինչ արեցին, որպեսզի ավելի ծանր տանեմ այդ փաստը, բարդացրեցին մեր ընտանիքի հոգեբանական վիճակը: Ու եթե ես մի փոքր թույլ լինեի, հավանաբար այսօր իմ երեխան իմ ընտանիքում չէր լինի»:

Շոկային վիճակը Գոռի մոտ տևեց մոտ 10 օր: Ախտորոշման վերջնական պատասխաններն իմանալուց 2-3 օր անց նա որոշեց, որ պետք է հավաքվել ու ոչ թե մտածել, թե ինչո՛ւ այսպիսի բան եղավ, այլ զբաղվել խնդրի լուծմամբ.

«Ժամանակի ընթացքում ես սկսեցի ամեն ինչին այլ կերպ նայել: Հասկացա, որ իմ երեխան ոչ թե խնդիրներ ունի, այլ մշտական ու հետևողական աշխատանքի կարիք, ու այդ պարագայում մենք կունենանք հիանալի արդյունք: Ես հասկացա, որ նման դեպքում ամենասխալը մտածելն է՝ ինչո՞ւ հենց մեզ հետ նման բան պատահեց, քանի որ իրականում ոչ մի վատ բան էլ չէր պատահել: Պետք է կարողանալ հասկանալ, որ Դաունի համախտանիշը ոչ թե խնդիր է, այլ ուղղակի վիճակ»:

Խոսելով այն մասին, թե հատկապես ի՛նչն օգնեց Գոռին ծանր վիճակից դուրս գալուն և փաստն ընդունելուն ու դրա հետ համակերպվելուն, նա պատմում է.

«Ինձ ամենաշատն օգնեց իմ երեխայի հանդեպ սերը: Ես հասկացա, որ ինչքան շուտ ընդունեմ իրականությունը, այնքան շուտ կկարողանամ երեխայիս օգնել: Սկսեցի կարդալ Դաունի սինդրոմի մասին ու մոտ մեկ ամիս անց արդեն բավականին գիտելիքներ ունեի: Հասկացա, որ սարսափելի բան չկա, ու դա բոլորովին այն չէ, ինչ ինձ փորձում էր համոզել բժշկի խալաթով բաժանմունքի վարիչը: Նրա բառերը մեխվել են ուղեղումս. «Դաունի սինդրոմով էրեխեն ծնողների համար պրիգավոր [դատավճիռ] ա, ամբողջ կյանքներդ տառապելու եք, որ էս երեխեն հորն ու մորը իրարից տարբերի», բառացի էսքանը»: Էլ չեմ խոսում բուժանձնակազմի մյուս անդամների մասին, ովքեր իմ երեխային վերաբերվել են երրորդ սորտի մարդու նման. դա էլ հետո իմացա կնոջիցս»:

Գոռի խոսքով` ընտանիքն իր հետ, բայց իր դեպքում` ավելի շատ ինքն էր նրանց կողքին, քան հակառակը: Իսկ թե հիմա ամենաշատն ինչն կցանկանար փոխել Հայաստանում, որ իրեն խանգարում է, նա նշում է` հասարակության վերաբերմունքը.

«Անտեղի խղճահարությունը, սխալ պատկերացումները: Ես չեմ ուզում, որ իմ երեխային խղճան, որովհետև նա դրա կարիքը չունի: Չեմ ուզում, որ նրան ծուռ նայեն, որևէ խտրականություն դնեն ու, առհասարակ, չեմ ուզում, որ որևէ տարբերություն դրվի Դաունի սինդրոմ ունեցող մարդկանց ու մյուսների միջև: Միևնույն ժամանակ չեմ հավատում, որ նա հավասար հնարավորություններ կունենա, երբ աշխատանքի ընդունվելու ժամանակը գա: Նույնիսկ 20 տարի անց: Չեմ կարծում, որ մեր հասարակությունը 20 տարվա ընթացքում արմատական փոփոխությունների կենթարկվի»:

Այնուամենայնիվ, Գոռն իր աղջկան 20 տարի անց պատկերացնելիս հուզվում է.

«Հարցից սիրտս լցվեց: Պատկերացնում եմ՝ քայլող արևի կտոր, շողացող, ժպիտով, բարի, միամիտ ու երջանիկ: Ու պատկերացնում եմ, որ զբաղվում է նկարչությամբ կամ ասեղնագործությամբ, որ իր առօրյան պատմում է ինձ, որ միասին քայլում ենք, ու ոչ ոք նրան զարմացած չի նայում: Որ ինքը հոգ է տանում իր փոքր եղբոր կամ քրոջ մասին ու շատ հոգատարությամբ, որովհետև նա հիմա էլ շատ հոգատար է իր ավագ եղբոր ու փոքր երեխաների նկատմամբ»:

Երեխայի խնամքին և զարգացմանն առնչվող գործերում Գոռը և կինը դերաբաշխում չեն արել: Երկուսն էլ կատարում են այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է, առանց դերերի բաշխման: Ինչպես բոլոր մյուս դեպքերում: Գումարած հատուկ պարապմունքները թե՛ մասնագետների մոտ և՛ թե տանը:

Այնուամենայնիվ, ինչպե՞ս հաղթահարել հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնող լինելու բարդույթը, չէ՞ որ մինչ օրս շատերը թաքցնում են իրենց երեխային, չեն խոսում նրա մասին, ցույց չեն տալիս մարդկանց.

«Ծնողներն այնքան էլ մեղավոր չեն, ի վերջո, նրանք բախվում են իրենց անծանոթ իրավիճակի, դրան գումարած բժիշկների ոչ պրոֆեսիոնալ մոտեցումը, ու ծնողն արդեն ամաչում է շրջապատից, մտածում, որ այլմոլորակային երեխա ունի: Պետք է հոգեբաններ աշխատեն ծնողների հետ: Մենք ունենք վերականգնողական կենտրոններ, որտեղ այցելում են տարբեր խնդիրներով երեխաներ, նրանց հետ աշխատում են նաև հոգեբաններ: Բայց ես կարծում եմ, որ հոգեբանները նախ անհրաժեշտ են ծնողներին, հետո միայն երեխաներին: Ինձ օգնել են նաև շփումը մարդկանց հետ, խնդրի մասին խոսելը, պատմելը. բացարձակ պետք չի ինքնամփոփ դառնալ կամ խնդիրները շրջանցել, այլ պետք է քննարկել տարբեր մարդկանց հետ ու փորձել լուծումներ գտնել դրանց»:

Ինչ վերաբերում է բարեկամներին ու գործընկերներին, ապա նրանց վերաբերմունքը կախված էր Գոռից.

«Քանի որ ես առաջին օրվանից փորձել եմ չուռճացնել խնդիրը, նրանք էլ նորմալ են վերաբերվել դրան: Երբեք որևէ մեկից չեմ փորձել թաքցնել իմ երեխայի ախտորոշումը, եթե առիթ է եղել, ասել եմ դրա մասին, և իմ շրջապատն էլ սկսել է նորմալ վերաբերվել դրան: Նույնիսկ զգացել եմ, որ «Դաուն» բառը, որը նրանք մինչ այդ օգտագործում էին որպես «անհասկացող» բառի հոմանիշ, դուրս է եկել նրանց բառապաշարից: Այսօր Էվան մեր բարեկամների ու բոլոր հավաքույթների ուրախությունն է»:

«Ի՞նչ դպրոց է գնալու Էվան»:

«Այսի՞նքն»:

«Հանրակրթակա՞ն, թե՞ հատուկ»:

«Սովորական հանրակրթական դպրոց»:

Սակայն այս հրապարակումը դրա մասին չէ. մեր զրուցակիցը «հատուկ պապաներից» է, ովքեր գուցե շատ չեն հանրայնացնում իրենց դժվարություններն ու հաջողությունները, սակայն իրենց երեխաների կողքին են և ամեն ինչ անում են, որ նրանք լիարժեք ընտանիքում մեծանան և դառնան հասարակության լիարժեք անդամ:

«Երբ Տիկոս երկուսուկես տարեկան էր, ես որոշ բաներ զգում էի: Բացի այդ, որոշ տեղեկություններ ունեի, այսինքն` ընդհանուր առմամբ տեղյակ էի խնդրից, գիտեի` ի´նչ է աուտիզմը, ու ընթացքում երեխային հետևելով ավելի էի համոզվում, որ, իրոք, խնդիրը կա: Նույնն էլ կինս: Ամենաբարդը հենց սկզբում էր. երեխային տարբեր մասնագետների մոտ ես տանում, մեկը մի բան է ասում, մյուսը՝ լրիվ հակառակը: Եղել է, որ մի կենտրոնում ասել են աուտիզմ է, հետո մեկ այլ կենտրոնում՝ որ չէ, չկա նման բան, ուղղակի երեխան յուրահատուկ է: Ոնց որ ալիքների վրա լինեիր՝ սկզբում հատակին ես՝ գիտակցելով, որ խնդիր կա ու բարդ խնդիր է, հետո՝ վերևում՝ մտածելով, որ գուցե խնդիրը էն չի, ինչ պատկերացնում ես: Բայց երբ վերջնականապես հաստատվեց, ես, ճիշտն ասած, հանգիստ էի, որովհետև նախ` հասկանում էի ու գիտեի խնդիրը, երկրորդ՝ ստերեոտիպներով ու տարբեր ֆոբիաներով չէի տառապում: Եթե կա խնդիր, ուրեմն պետք է լուծելու ուղիներ որոնել»:

Արդյոք ժամանա՞կ էր պետք, թե՞ որևէ այլ բան օգնեց փաստն ընդունելու համար.

«Փաստն ընդունելու համար ժամանակ պետք չեղավ, որովհետև կարծես արդեն պատրաստ լինեի էն սցենարին, որը էնքան էլ սրտովս չէր, բայց կարող էր լինել: Ու երբ ախտորոշումը եղավ, ռազմավարությունն արդեն մշակված էր: Չնայած էնպես չի, որ ամեն ինչ հարթ է գնում, բայց լրիվ Տիկոյիս վրա ենք կենտրոնացած: Մեզ օգնեց երևի թե իմ պրագմատիզմը: Էմոցիաներին հազվադեպ եմ տրվում»:

Այնուամենայնիվ, խանգարող հանգամանքներ էլ կային: Դրանց մասին խոսելիս Արմանը նշում է հասարակական տրանսպորտում մարդկանց ծուռ ու զարմացած հայացքները և հարազատների վերաբերմունքը.

«Ավելի հեշտ կլիներ, որ մարդիկ, հասարակությունը մի քիչ ավելի քիչ կաղապարված լինեին: Երևի մեր հարազատների շրջանում մենակ ես ու կինս ենք գիտակցում խնդրի ողջ լրջությունը: Մյուսներն անընդհատ ինչ-որ ոգևորող բառեր են ասում, չհասկանալով, որ դրանով ավելի շատ իրենք իրենց են հույս տալիս, քան մեզ: Մենք այդ հույսը ստանալու խնդիրը չունենք, որովհետև ես չեմ համարում, որ դա դժբախտություն է: Ուղղակի իմ երեխան ուրիշ է, բոլորին նման չէ, ու էդ փաստի հետ պետք է հաշտվել, օգնել նրան, ոչ թե անընդհատ ինքդ քեզ հետ կռիվ անես, թե ինչու երեխադ ուրիշներին նման չէ»:

Անդրադառնալով այն հարցին, որ միշտ մայրերն են ակտիվ պայքարում իրենց երեխաների համար, և շատ տղամարդիկ նույնիսկ թողնում են իրենց ընտանիքն ու հեռանում երեխայի պատճառով, մեր զրուցակիցը կարճ խոսեց.

«Այս հարցի պատասխանը թուլությունն է: Ես, իհարկե, «իսկական տղամարդ» և այլ էպիտետներին համաձայն չեմ, բայց էստեղ միայն պարզ պատասխանատվության մասին չէ հարցը, ավելի բարդ հարց կա. քո երեխան քո կյանքի իմաստն է, քո սերն է, քո ամեն ինչն է: Եթե դու պատրաստ ես նրան լքել դժվար պահին, ուրեմն՝ դու հեռու ես մարդ լինելուց»:

Ընտանիքին օգնելու համար Արմանն այժմ երեք տեղ է աշխատում և քիչ ժամանակ է կարողանում հատկացնել երեխաներին: Հանգստյան օրերին է նրանց հետ կարողանում լիարժեք շփվել: Նշում է, որ երեխաների հետ զբաղմունքի հիմնական մասը ու ձեռքբերումների 99 տոկոսը կնոջն են պատկանում:

«Ես հպարտանում եմ իմ կնոջ ուժով: Եթե նա այսքան ուժեղ չլիներ, ոչ մի բանի չէինք հասնի: Երբեք չի ընկրկում, ու միայն նրա սկզբունքայնության ու ջանքերի շնորհիվ է, որ ունենք ձեռքբերումներ: Իսկ ես ավելի շատ վայելում եմ հաջողությունները, օրինակ` այն պահը, երբ տուն եմ վերադառնում, տղաս գալիս, ձեռքով բարևում է»:

Այս տարի հուլիսին լրանում է Արմանի որդու՝ Տիգրանի 5-ամյակը: Այժմ նա մանկապարտեզ է գնում, մեզ հետաքրքրեց նաև դպրոց գնալու մասին հոր մտադրությունը: Արդյոք տղային տանելո՞ւ են դպրոց.

«Անպայման: Ես հասկանում եմ, որ սովորական դասարանում, որտեղ ներառում չկա, նպատակահարմար չի լինի, որովհետև անիմաստ կլինի. նախ` նորմալ վերապատրաստված ուսուցիչներ չեն լինի, երկրորդն էլ` արդյունավետ չի լինի: Բայց ներառական կրթությամբ դպրոց՝ անպայման գնալու է: Տղաս կգնա այն դպրոցը, որտեղ նրա կրթության համար անհրաժեշտ պայմաններ կլինեն»:

Ի՞նչ պետք է իմանա մայրը, ի՞նչ պետք է անեն կանայք, որպեսզի տղամարդիկ ավելի հեշտ կարողանան ընդունել խնդիրը և կարողանան միասին լուծումներ գտնել. մեր զրուցակիցը պարզ լուծումներ է առաջարկում.

«Կինը պետք է իմանա, ոչ թե ուղղակի զգա, որ ամուսինն իր կողքին է: Կանայք էլ պետք է ավելի ուժեղ ու նպատակասլաց լինեն, չհուսահատվեն, որովհետև եթե իրենք հուսահատվեն, ամեն ինչ կորած է: Թեև ամեն ինչ երկուսից հավասարապես է կախված. տղամարդն ավելի խոցելի կդառնա, եթե կինը էդ պահին իրեն չաջակցի, ու հակառակը: Իհարկե, մենք այս կարգի դժվարությունը պատրաստ ենք փոխարինելու այլ, թեկուզ ավելի մեծ, բայց երեխայի հետ կապ չունեցող բարդությունների հետ: Բայց դա ընդամենը գիտակցելու հարց է»:

Հայրերին, որ նոր են կանգնել խնդրի առաջ, Արմանն առաջարկում է նախ՝ իմանալ, լիարժեք հասկանալ, թե ինչ խնդիր է.

«Երկրորդ` պետք է գիտակցեն, որ իրենց երեխան պարտավոր չէ համապատասխանել իրենց սպասումներին ու պատկերացումներին: Երրորդ՝ ավելի համարձակ լինեն խնդիրները լուծելու հարցում, չփախչեն դրանցից, սեփական երեխայից: Այնպես չէ, որ իրենք մարդկային տեսակի գագաթնակետն են»:

Հաշմանդամությունը հիվանդություն չէ, և եթե երեխան որևէ դժվարություն ունի կամ իր կարողություններով տարբերվում է մյուսներից, դեռևս չի նշանակում, որ թույլ է կամ բուժման կարիք ունի: Ուժը լայն հասկացություն է, կարող է բոլորի մոտ տարբեր լինել: Պարտադիր չէ, որ հաշմանդամություն ունեցող բոլոր երեխաներն իրենց ֆիզիկական ուժով զիջեն իրենց հասակակիցներին:

2. Միայն ներառական կամ հատուկ դպրոց կարող են հաճախել և հատուկ մանկավարժի կամ այլ մասնագետի օգնությամբ կարող են սովորել:

Ներառական կամ հատուկ դպրոցները համալրված են բազմամասնագիտական թիմով` հատուկ մանկավարժ, հոգեբան, սոցիալական աշխատող և այլք: Այս մասնագետներն աջակցում են, որ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կրթությունն ավելի արդյունավետ իրականացվի: Սակայն ոչ միշտ է նրանց օգնությունն անհրաժեշտ: Հաճախ երեխան կարող է հատուկ մանկավարժի ծառայությունների կարիք ունենալ ընդամենը մեկ կիսամյակ կամ ուսումնական տարի: Բացի այդ, եթե հաշմանդամություն ունեցող երեխան ունի միայն ֆիզիկական միջավայրի հարմարեցման կարիք, ապա հնարավոր է չունենա լրացուցիչ մասնագետների կարիք:

Սակայն սա չի նշանակում, որ հանրակրթական դպրոցը, որը չունի հատուկ մասնագետներ, չի կարող ընդունել և լիարժեք կազմակերպել հաշմանդամություն ունեցող աշակերտի ուսուցումը: Երեխաները կարող են սովորել այն դպրոցներում, որոնք ընտրում են ծնողները, և այդ կրթությունը կարող է արդյունավետ լինել, եթե դպրոցի անձնակազմը և երեխայի ընտանիքը համագործակցում են, կարողանում են ճկուն լինել երեխայի կրթական կարիքները բավարարելիս:

3. Ընկերներ չունեն, դպրոցում նրանց ծաղրում են:

Երեխաները սովորաբար ավելի անկաշկանդ և ազատ են իրենց մտքերը, կարծիքն ու վերաբերմունքն արտահայտելու հարցում, եթե նույնիսկ դրանք բացասական են: Սակայն սովորաբար նրանց վերաբերմունքը և վարքագիծը մեծ մասամբ կախված են մեծերից: Եթե ծնողները, ուսուցիչները և դպրոցի աշխատակազմը համապատասխան տեղեկություններ տրամադրեն աշակերտներին և նպաստեն ընկերական և դրական միջավայրի ստեղծմանը, երեխաները հեշտությամբ կընդունեն իրենց ընկերներին այնպիսին, ինչպիսին նրանք կան: Այն դպրոցներում, որտեղ թեկուզ չնչին աշխատանք է կատարվում երեխաների հետ, նրանք որևէ դժվարություն չեն ունենում հաշմանդամություն ունեցող իրենց հասակակիցներին հասկանալու, նրանց ընդունելու և լիարժեք ընկերություն անելու համար:

4. Առանց ծնողների մշտական խնամքի և աջակցության չեն կարող դպրոցում սովորել:

Եթե դպրոցներում չեն ստեղծվել համապատասխան պայմաններ և հավասար հնարավորություններ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար, ապա նրանց ծնողները ստիպված են ամբողջ օրը դպրոցում անցկացնել` երեխայի տարբեր կարիքները հոգալու համար: Սակայն բոլոր հարմարությունների և անհրաժեշտ կազմակերպչական աշխատանքների առկայության դեպքում նրանք կարող են իրենց ողջ օրն անցկացնել դպրոցում առանց ծնողների մշտական ներկայության: Այս հարցում ևս կարևոր է դպրոց-ընտանիք համագործակցությունը, ինչպես նաև լրացուցիչ ծառայությունների առկայությունը դպրոցում: Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ հաշմանդամություն ունեցող ոչ բոլոր երեխաներն ունեն լրացուցիչ օգնության կարիք:

5. Զգայուն են, շփման մեջ առանձնահատուկ մոտեցում են պահանջում:

Հաշմանդամության որոշ տեսակների դեպքում երեխաները երբեմն ավելի զգայուն են, քան իրենց հասակակիցները: Օրինակ` աուտիզմ ունեցող երեխաները գերադասում են անաղմուկ, հանգիստ միջավայրը, սակայն այս պայմանները նպաստավոր են ոչ միայն նրանց, այլ նաև բոլոր մյուս երեխաների համար: Երբեմն սովորելու դժվարություն ունեցող երեխաներն ավելի բաց են լինում, ավելի հակված են շփման և ընկերության: Ոմանք էլ հակառակը՝ ավելի փակ են և սիրում են մենակ մնալ, խաղալ իրենց խաղալիքներով: Ամեն դեպքում նրանց պետք է վերաբերվել և շփվել նրանց հետ այնպես, ինչպես բոլոր երեխաների հետ: Չէ՞ որ բոլորն էլ առանձնահատուկ մոտեցման կարիք ունեն:

6. Տնային գործերում նրանց հնարավոր չէ ներգրավել։

Շատ ծնողներ տարբերություն չեն դնում հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող իրենց երեխաների միջև տնային գործերում նրանց ներգրավելիս: Երեխաներին «գործի դնելը» ամենևին չի նշանակում, որ ծնողները նրանց ավելի քիչ են սիրում, չեն խնայում կամ փորձում են շահագործել: Հակառակը, սա ցույց է տալիս երեխաներին, որ իրենց վստահում են, որ իրենք կարող են օգտակար լինել, եթե նույնիսկ փոքրիկ հանձնարարություն են կատարում: Փորձը ցույց է տալիս, որ դա միայն նպաստում է նրան, որ երեխաները դառնան ինքնուրույն, պատասխանատու և հոգատար իրենց ընտանիքի անդամների նկատմամբ:

7. Նրանք շատ յուրահատուկ են, միշտ որևէ բնատուր տաղանդով են օժտված։

Իրականում հաշմանդամություն ունեցող շատ երեխաներ շնորհալի են, ինչպես մյուս երեխաները: Հաճախ ծնողները նրանց զարգացմանն ավելի շատ ժամանակ են նվիրում, և դա տալիս է իր դրական արդյունքը: Քանի որ հաշմանդամություն ունեցող երեխաներն ավելի քիչ են, ապա նրանց մեջ հանդիպող շնորհալիները մարդկանց համար ավելի աչքի են ընկնում: Սակայն չենք կարող ասել, որ հաշմանդամություն ունեցող բոլոր երեխաները շնորհալի են կամ՝ հակառակը: Մարդիկ տաղանդավոր լինում են կամ՝ ոչ, անկախ ամեն ինչից:

8. Նրանց խնամքի համար ավելի շատ գումար է անհրաժեշտ:

Հաշմանդամություն ունեցող երեխայի զարգացման, վերականգնման համար տարբեր ծառայություններ են անհրաժեշտ: Դրանք ոչ միշտ է, որ անվճար են կամ հասանելի հատկապես մարզերում կամ ծայրամասերում ապրող ընտանիքներին, և նրանք ստիպված են ավելի շատ գումար ծախսել դրանք ապահովելու համար: Սակայն եթե անհրաժեշտ բոլոր ծառայությունները տրամադրվեն համայնքներում, երեխայի բնակության վայրին մոտ գտնվող տարածքներում, դպրոցներում և զարգացման կենտրոններում, ապա լրացուցիչ գումարի կարիք չի լինի:

9. Հարմար մասնագիտություն չեն կարող ձեռք բերել:

Հաճախ ծնողներին տանջում է այն միտքը, որ դպրոցն ավարտելուց հետո իրենց երեխաները չեն կարողանա շարունակել կրթությունը, իրենց կարիքներին համապատասխան մասնագիտություն ձեռք բերել և այլն: Հայաստանում իրոք դժվար է ապահովել հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կրթությունը ինչպես դպրոցում, այնպես էլ դպրոցից հետո: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է այդ մասին վաղօրոք մտածել, նախքան դպրոցն ավարտելու մոտենալը պետք է ավելի շատ տեղեկություններ հավաքել մասնագիտական և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների և ուսուցանվող մասնագիտությունների մասին: Պետք է հիշել, որ մասնագիտություն ընտրելիս ևս պետք է կենտրոնանալ երեխայի ուժեղ կողմերի վրա, ծնողները պետք է օգնեն նրան մասնագիտության ընտրության հարցում` որն է նրան ավելի հոգեհարազատ, ինչը նա սիրով և հաճույքով կանի, ինչպես է պատկերացնում իրեն ապագայում և այլն: Եվ ինչպես բոլորը, այնպես էլ հաշմանդամություն ունեցող երեխաները կկարողանան գտնել իրենց երազանքին հասնելու և սիրած մասնագիտությունն ունենալու միջոցները:

10. Նրանք, միևնույն է` չեն գնահատի ծնողների ջանքերը և մեծ հաջողության չեն հասնի։

Բոլոր երեխաները զգայուն են, և եթե նույնիսկ չեն արտահայտվում, ապա տեսնում և զգում են ծնողների ջանքերը, որոնք ուղղված են իրենց երջանիկ մանկություն և որակյալ կրթություն ապահովելուն: Թեև ծնողներն ամեն ինչ անում են իրենց երեխայի լիարժեք կյանքի համար առանց որևէ ակնկալիքի, այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ դրանք անպայման կտան իրենց պտուղները: Երեխաները կհասնեն հաջողության, լինեն դրանք մեծ թե փոքր, միևնույն է, նրանք չեն կարողանա դրան հասնել առանց ծնողների աջակցության և սիրո: