Բոլորակ » Լսողության և խոսքի դժվարություն

Գնում ենք մանկապարտեզ

Զառա Ասկարյան — Wed, 29 Jun 2016 16:54:37 +0000

Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների՝ մանկապարտեզ հաճախելու կարևորության, դժվարությունների և դրանք հաղթահարելու ուղիների մասին զրուցել ենք հոգեբան, «Գոյ» հոգեբանական կենտրոնի տնօրեն Հասմիկ Հակոբյանի հետ:

- Ի՞նչ մտավախություններ ունեն հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողները երեխաներին մանկապարտեզ տանելիս։

Ծնողները հաճախ մտածում են, որ երեխան դեռ փոքր է և չի կարող առանց իրենց օգնության որևէ բան անել: Երեխան մեծանալով գերհոգատար միջավայրում (հայերի մոտ հաճախ ենք հանդիպում գերխնամքի երևույթին)՝ կարող է հետագայում դժվարություններ ունենալ հասարակության մեջ: Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների դեպքում այս խնդիրն ավելի է սրվում։ Քանի որ ծնողները ոչ միայն անհանգստացած են երեխայի ինքնուրույնության հարցով, այլ նաև հաճախ ունեն մտավախություն, թե ինչպես կընդունեն իր երեխային հասակակիցները, ապա այս մտահոգությունները մանկապարտեզից խուսափելու պատճառ են դառնում։ Մանկապարտեզ հաճախած և չհաճախած երեխաների տարբերությունն առավել ակնհայտ զգացվում է առաջին դասարանում. մանկապարտեզ հաճախած երեխաները շատ ավելի հեշտ են ինտեգրվում դպրոցում:

– Ծնողներն ինչպե՞ս կարող են նպաստել երեխաների ներառման գործընթացին։

Մանկապարտեզի ներառման գործընթացը ենթադրում է համալիր համագործակցություն բոլոր այն անձանց միջև, ովքեր կապող օղակ են երեխայի հետ: Մանկապարտեզի դաստիարակը, հոգեբանը պետք է աջակցեն ներառման գործընթացին, սակայն այստեղ փոքր չէ նաև ծնողի դերը։ Ծնողն իր հերթին կարող է դիմել մի շարք հնարքների, ինչը հաճելի կդարձնի երեխայի հաճախումը մանկապարտեզ: Օրինակ՝ տանը կարելի է կազմակերպել դերային խաղեր, հասկանալու համար, թե երեխան իրեն ինչպես է զգում մանկապարտեզում: Կարող են խաղալ «մանկապարտեզ» խաղը, որտեղ ծնողը կլինի երեխայի դերում, իսկ երեխան՝ դաստիարակի, կամ՝ հարաբերությունները պարզող խաղեր, «իմ լավագույն ընկերը» և այլն: Խաղի ընթացքում ուշադիր լինելու դեպքում կարելի է տեսնել երեխայի մտավախությունները կամ հարաբերությունները շրջապատի մեջ: Նմանօրինակ դերային խաղեր կարելի է կազմակերպել նաև մինչև մանկապարտեզ հաճախելը՝ երեխայի նախատրամադրվածությունը հասկանալու համար: Կարելի է նաև հեքիաթների միջոցով աշխատել դրական տրամադրվածության հետ։ Եթե երեխան ունի որևէ սիրած հեքիաթի հերոս, ապա հեքիաթում կարելի է կառուցել մանկապարտեզի իրավիճակ, որտեղ դրական կերպարը բարի է և պատրաստ է օգնելու, կամ` այդ կերպարը ընկերասեր է և ինքնուրույն, ապա այդ կերպարի դրական գծերը զուգահեռ տանել երեխայի կերպարի, նրա ընկերների կամ այն անձի հետ, ում հիշեցնում է իրեն:

Ներառման գործընթացում ցանկալի է ներգրավել նաև երեխայի համար հեղինակավոր անձի: Օրինակ՝ եթե տղա երեխայի համար տղամարդու իդեալ է հայրը (այդ տարիքում հիմնականում ընդօրինակում են տան անդամներին), ապա կարելի է ցույց տալ հերոս հայրիկի անցած ուղին, ինչու չէ, նաև ցույց տալ մանկապարտեզի լուսանկարները, հատկապես եթե այդ կադրերում զվարճալի պահեր կան, պատմել դրանց մասին, այսինքն` դրական հուզական կապ ստեղծել «մանկապարտեզ» բառի հետ:

– Եթե մանկապարտեզում կան այնպիսի երեխաներ, որոնց ծնողները որոշ պիտակներ են կպցնում հաշմանդամություն ունեցող երեխաներին և խոչընդոտում են իրենց երեխաների և նրանց շփումը, ինչպե՞ս վարվել այս դեպքում։

Այս կարգի խնդիրները ծագում են, երբ ծնողը ցանկանում է «պաշտպանել» իր երեխային, բայց նախևառաջ նա պետք է գիտակցի, որ ոչ ոք ապահովագրված չէ, և այն խնդիրները, որոնք ունեն իր շրջապատի մյուս ծնողները, չի բացառվում, որ գուցե մի օր իրենք էլ կառերեսվեն դրանց հետ: Երկրորդ՝ զարգացած, հումանիստ և կարեկից անձնավորությունը ավելի շատ կփնտրի ելքեր, որպեսզի հարթի հաղորդակցման խոչընդոտները և իր օրինակով դաստիարակի երեխային: Պետք է նշել, որ եթե մանկապարտեզում այս հարաբերությունները ճիշտ կառուցվեն, ապա երեխան հետագայում ավելի հեշտ կինտեգրվի սոցիումի մեջ և կկառուցի իր հարաբերությունները շրջապատի հետ։ Հոգեբանների, դաստիարակների աշխատանքը այստեղ առաջնային է և կարևոր ծնողների դիրքորոշման համար։

– Ընտանիքում կարող են վեճեր լինել, եթե ծնողները ցանկանում են երեխային մանկապարտեզ տանել, սակայն տատիկ-պապիկները համաձայն չեն։ Ինչպե՞ս վարվել այս դեպքում։

Այս դեպքում պետք է խոսել և հասկանալ նրանց բացասական դիրքորոշման պատճառները: Փորձել խոսել ակնառու փաստերով. կոնկրետ երեխաների օրինակներ բերել, ովքեր գնացել են մանկապարտեզ և ովքեր՝ ոչ , խոսել նրանց տարբերության մասին։ Ի վերջո, տատիկ-պապիկները կարող են իրենք երեխային մանկապարտեզ տանել և համոզվել թոռնիկի անվտանգ և ապահով միջավայրի առկայության մեջ:

Խոսքի զարգացման խնդիրները

Զառա Ասկարյան — Tue, 17 May 2016 14:50:33 +0000

Խոսքի զարգացման խնդիրներին, դրանց լուծմանն ուղղված անհրաժեշտ քայլերին է անդրադառնում լոգոպեդ, Հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի հատուկ կրթության ֆակուլտետի դեկան, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արմենուհի Ավագյանը:

Դիսլալիա (թլվատություն)

Խոսքի տարածված խնդիրներից է դիսլալիան (թլվատություն): Այն հնչարտաբերման խնդիր է՝ լսողության ու արտաբերական ապարատի պահպանված նյարդավորման պայմաններում: Դիսլալիայի ժամանակ դիտվում են հնչյունների փոխարինումներ, շփոթումներ, հազվադեպ հանդիպում է նաև հնչյունների բացթողում: Գոյություն ունի թլվատության 2 տեսակ՝ օրգանական և ֆունկցիոնալ:

Օրգանական թլվատության պատճառ կարող են լինել կարճ սանձիկը, մեծ և դժվարաշարժ լեզուն, գմբեթաձև կոշտ քիմքը և այլն:

Ֆունկցիոնալ թլվատության ժամանակ արտաբերական օրգաններում օրգանական առանձնահատկություններ չկան. երեխայի սխալ հնչարտասանությունը կարող է լինել շրջապատի սխալ խոսքի հետևանք:

Մինչև 5 տարեկանը երեխայի մոտ առկա հնչարտասանության թերությունները ֆիզիոլոգիական են, այսինքն` մինչև 5 տարեկանը ծնողները կարող են չանհանգստանալ, սակայն եթե դիսլալիան շարունակվում է 5 տարեկանից հետո, այդ դեպքում արդեն հարկ է դիմել մասնագետի:

Թլվատության առաջացման պատճառներից մեկն այն է, որ երեխայի հետ խոսում են երեխայի լեզվով՝ կրկնելով նրա սխալները, որի հետևանքով սխալ արտասանությունն ամրապնդվում է:

Հնչյունները սխալ արտասանող երեխաներին ծնողները կարող են օգնել` տվյալ հնչյունը արտահայտիչ արտասանելով ու նրա արտասանության ժամանակ լեզվի, շրթունքների դիրքը բացատրելով: Եթե, օրինակ` երեխան սխալ է արտասանում է «ս» հնչյունը, կարելի է նրա ուշադրությունը հրավիրելով իրար մոտեցող ատամների, ժպտացող շուրթերի ու օդի սառը հոսքի վրա: «Շ» հնչյունի սխալ արտասանության դեպքում երեխայի ուշադրությունը կարելի է հրավիրել կլորացող շուրթերի ու օդի տաք հոսքի վրա: Թլվատության դեպքում ծնողներին խորհուրդ է տրվում շարունակ չուղղել երեխաների սխալ արտասանած հնչյունները, քանի որ դա երեխաների մոտ բացասական հակազդում է առաջացնում: Երեխան երբեմն նույնիսկ խուսափում է այդ հնչյունն առհասարակ արտասանելուց:

Ռինոլալիա (ռնգախոսություն)

Ռնգախոսությունը ձայնի տեմբրի և հնչարտասանության խնդիրն է, որը պայմանավորված է արտաբերական ապարատի անատոմաֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով: Խոսքային շնչառության խաթարման հետևանքով ձայնը ձեռք է բերում ռնգային՝ քթային երանգ: Բաց օրգանական ռնգախոսությունը փափուկ և/կամ կոշտ քիմքերի բնածին ճեղքի հետևանք է:

Այս դեպքում խորհուրդ է տրվում շրթունքի և քիմքի վիրահատություն կատարել՝ ճեղքը վերացնելու նպատակով: Մինչև վիրահատությունը ծնողը պետք է բժշկի օգնությամբ ապահովի երեխայի սնվելու գործընթացը, իսկ լոգոպեդը երեխայի արտաբերական օրգանները նախապատրաստի ճիշտ հնչարտաբերմանը:

Փակ օրգանական ռնգախոսության դեպքում հիմնականում քթի խոռոչում լինում են գոյացություններ, որոնք խոչընդոտում են օդի արտահոսքը քթով, ինչի հետևանքով խաթարվում է ռնգային «մ» և «ն» հնչյունների արտասանությունը:

Մինչև լոգոպեդական աշխատանքները սկսելը վիրահատական ճանապարհով պետք է հեռացնել այդ գոյացությունները:

Ծնողները այս դեպքում կարող են փորձել ակտիվացնել փափուկ քիմքի շարժունակությունը: Դրան նպաստում է կում-կում ջուր խմելը, հորանջելը: Սակայն ռնգախոսության դեպքում որևէ վարժություն սկսելուց առաջ անհրաժեշտ է դիմել բժշկի՝ հասկանալու համար ռնգախոսության պատճառը, ինչից հետո պետք է օգտվել լոգոպեդի խորհրդատվությունից, քանի որ յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում կարող են խորհուրդ տրվել վարժությունների որոշակի համակարգ ու միջամտություն:

Կակազություն

Կակազությունը խոսքի տեմպի և ռիթմի խնդիրն է, որն ուղեկցվում է արտաբերական, շնչառական և ձայնային ջղաձգումներով: Երգելիս կամ բանաստեղծություն արտասանելիս մարդը չի կակազում, քանի որ խոսքը ձեռք է բերում որոշակի տեմպ և ռիթմ: Սակայն դա չի վերացնում խնդիրը: Այս դեպքում խորհուրդ չի տրվում որևէ վարժություն անել, ինքնաբուժմամբ զբաղվել: Կակազության առաջացման պատճառ կարող են լինել ինչպես վախերը, սթրեսները, այնպես էլ երկարատև հոգեկան ապրումները, մասնավորապես, եթե երեխան հաճախ ականատես է լինում ընտանեկան վեճերի, ընտանիքում տիրում է անառողջ մթնոլորտ, երեխան չի ուզում մանկապարտեզ հաճախել, երեխայի դաստիարակությամբ զբաղվում են ընտանիքի տարբեր անդամները` դրսևորելով տարբեր, երբեմն իրարամերժ մոտեցումներ ու պահանջներ, երեխան հարկ եղած ուշադրության չի արժանանում կամ նրան գերխնամում են, չափազանց ծանրաբեռնում տարիքին ոչ համապատասխան խոսքային նյութով և այլն:

Կակազող երեխաները հիմնականում շատ ընկալունակ են, զգայուն, խելացի: Նրանց ընկալունակությունն ավելի է ոգևորում ծնողներին` հաճախ դառնալով բազմաթիվ բանաստեղծություններ, պոեմներ, տարբեր լեզուներ սովորեցնելու առիթ: Ծնողները պետք է խուսափեն երեխային գերծանրաբեռնելուց, սահմանափակեն համակարգչից օգտվելու ու հեռուստացույց նայելու ժամաքանակը: Կարևոր է, որ դա ոչ թե արգելվի, այլ նրան որևէ ավելի հետաքրքիր զբաղմունք առաջարկվի, օրինակ՝ միասին որևէ խաղ խաղալ, զբոսնելու գնալ և այլն: Իսկ երբ երեխային արգելում են համակարգչի կամ հեռուստացույցի առաջ ժամանակ անցկացնել` փոխարենը ոչինչ չառաջարկելով, դա դրական արդյունքի չի հանգեցնում` երեխային դրդելով անհանգստության ու լարվածության:

Դիզարտրիա

Դիզարտրիան խոսքի արտաբերական կողմի խնդիր է` պայմանավորված արտաբերական ապարատի նյարդավորման խնդիրներով: 65% դեպքում դիզարտրիան հանդիպում է մանկական ուղեղային կաթված (ՄՈՒԿ) ունեցող երեխաների մոտ: Դիզարտրիայի ժամանակ կարող է դիտվել արտաբերական մկանների գերլարվածություն, մկանային տոնուսի թուլություն, երբեմն էլ մկանային փոփոխվող լարվածություն: Դիզարտրիայի դեպքում դիտվում է գերթքածորություն, լեզուն շարժելու դժվարություն, երեխայի կամքից անկախ դրսևորվող շարժումներ, լրացուցիչ շարժումներ, և այս ամենը, իհարկե, դժվարացնում է նրանց խոսելու գործընթացը: Այս երեխաների խոսքը դժվարությամբ է ընկալվում: Ծանր դեպքերում դրսևորվում է անարտրիա, ինչի ժամանակ խոսելը դառնում է անհնար:

Եթե ծնողն ուզում է օգնել երեխային և կատարել որոշակի վարժություններ, նախ պետք է հաշվի առնի, թե ինչպիսին է նրա մկանային լարվածությունը: Եթե առկա է մկանային բարձր լարվածություն, ապա պետք է կատարվի լեզուն թուլացնող մերսում: Այն կարելի է կատարել մատով` թույլ շոյող շարժումներով՝ ներսից դեպի դուրս, ինչպես նաև մի կողմից մյուսը: Այս մերսումները նպաստում են մկանների թուլացմանը: Եթե մկանային լարվածությունը թույլ է, ապա պետք է մերսել թույլ սեղմումներով, հպումներով:

Դիզարտրիայի դեպքում, նպատակ հետապնդելով երեխային սովորեցնել կատարելու արտաբերական շարժումներ, կարելի է նրա քթի ծայրին կաթեցնել մի կաթիլ մուրաբա կամ խտացրած կաթ, ու երեխային խնդրել, որ փորձի լեզուն դուրս հանել, բարձրացնել ու դիպչել այդ կաթիլին: Իհարկե, հնարավոր է` երեխային միանգամից չհաջողվի դա անել:

Նաև կարելի է կատարել որոշակի շնչառական վարժություններ, օրինակ՝ խորանարդիկներով դարպաս պատրաստել, բամբակից՝ գնդակ, և երեխայի հետ «ֆուտբոլ» խաղալ` առաջարկելով գնդակը փչելով մտցնել դարպասը: Կարելի է նաև մանր կտրատված թղթեր դնել սեղանին և խնդրել երեխային փչել, որպեսզի թղթերը սեղանից թռչեն և այլն:

Դիզարտրիայի ժամանակ կարելի է նաև կատարել ձայնային վարժություններ: Օրինակ` ծնողները կարող են արտասանել ձայնավորներ և խնդրել երեխային կրկնել: Օրինակ՝ աաաաա, օօօօօօօօօօ, ապա ձայնավորների քանակը շատացնել, օրինակ՝ աաաաօօօօօօօ, որքան կհերիքի երեխայի արտաշունչը: Պետք չէ ստիպել, որ նա չափից ավելի շատ ուժ գործադրի: Այս վարժությունը սովորեցնում է երեխայի կարողանալ իր խոսքը բաշխել մեկ արտաշունչի վրա:

Իհարկե, նախևառաջ պետք է խորհրդակցել լոգոպեդի հետ ու համատեղ որոշել երեխայի հետ աշխատանքի ռազմավարությունը:

Ալալիա (անխոսություն)

Ալալիան (անխոսություն) երեխաների խոսքի թերզարգացումն է կամ բացակայությունը` պահպանված լսողության և մտավոր ունակությունների պայմաններում: Լինում է` շարժողական, զգայական, խառը: Անխոսությունը գլխուղեղի կեղևի գոտիների ախտահարման հետևանք է: Շարժողական ալալիայի ժամանակ նկատվում է գլխուղեղի խոսքաշարժողական կենտրոնի (Բրոկայի) ախտահարում և դրսևորվում է արտաբերական նպատակային շարժումներ կատարելու դժվարություններով: Շարժողական դժվարությունները նկատելի են նաև այս երեխաների մատների շարժումներում: Խոսքը նույնպես վերաբերում է նպատակային շարժումներին: Նրանք, օրինակ, կարողանում են ավազով հմտորեն ու արագ գործողություններ կատարել, բայց դժվարանում են մատների կոնկրետ շարժումներով ավազը վերցնել ու տեղափոխել:

Զգայական ալալիայի ժամանակ ախտահարվում է գլխուղեղի խոսքալսողական կենտրոնը (Վերնիկեի): Զգայական ալալիայի դեպքում երեխան չունի խոսքաշարժողական դժվարություններ, սակայն նա խոսքն ընկալում է որպես աղմուկ, հետևաբար չի խոսում: Հայտնի է, որ խոսքի ձևավորման հիմքում ընդօրինակումն է, ուստի չընկալված խոսքը հնարավոր չէ ընդօրինակել:

Այս երեխաները հաճախ դիտվում են որպես աուտիզմ, երբեմն էլ մտավոր ու լսողության խնդիր ունեցողներ:

Խառը տեսակի անխոսության դեպքում նկատվում է խոսքաշարժողական և խոսքալսողական դժվարությունների համադրում, հետևաբար երեխան դժվարանում է ինչպես նպատակային արտաբերական շարժումներ կատարել, այնպես էլ ընկալել իրեն ուղղված խոսքը:

Խոսքային շարժումները զարգացնելու նպատակով ծնողը կարող է երեխայի հետ համապատասխան խաղեր խաղալ, որտեղ լեզուն հանդես է գալիս որպես մարդուկ ու որոշակի շարժումներ է կատարում:

Զգայական ալալիայի դեպքում փորձում են բարելավել երեխայի կողմից խոսքն ընկալելու կարողությունը: Սխալ է այս երեխաների հետ շատ բարդ ֆրազներով, բարձրաձայն խոսելը, որն ավելի է դժվարացնում խոսքի ընկալումը:

Խոսքի ընկալումը բարելավելու նպատակով պետք է բառերն արտասանելիս ցույց տալ համապատասխան առարկան կամ նրա նկարը, գործողությունները կատարելուն զուգահեռ անվանել դրանք: Օրինակ` «Ես լվանում եմ ատամներս»: Ի դեպ, երեխայի կատարած գործողությունները ճիշտ կլինի առաջին դեմքով արտասանել, որպեսզի նրա մեջ ի սկզբանե ճիշտ ձևավորվեն սեփական խոսքի քերականական կառույցները:

Բարդ դեպքերում հարկ է լինում սկսել ոչ խոսքային ձայների ընկալումը զարգացնելուց:

Իհարկե, պետք է իմանալ, որ ցանկացած խնդրի դեպքում տանը կատարվող վարժությունները, խաղերը, չեն կարող վերջնական լուծում լինել: Անհրաժեշտ է լինել լոգոպեդի հսկողության տակ, հաճախել պարապմունքների ու մշտապես հետևել նրա խորհուրդներին ու ցուցումներին:

Խոսքի զարգացման նոր մեթոդը` հայերենով

Բոլորակ — Mon, 25 Apr 2016 18:09:31 +0000

Որդու խոսքի զարգացման խնդիրները Լենա Հարությունյանին ստիպեցին ձեռնամուխ լինել դժվարին մի գործի՝ հայաֆիկացնել օտարալեզու դիսկրետ վիդեո մոդելավորումը: 9-ամյա Նարեկը աուտիզմ ունի, հիպերակտիվ է և խոսքի զարգացման հապաղում ունի: Այցելությունները մասնագետներին շատ դանդաղ էին արդյունք ապահովում: Փնտրտուքները և օտար լեզվի իմացությունը օգնեցին Լենային գտնել դիսկրետ մոդելավորման հիմնադիրներին: Հետազոտելով մեթոդը՝ այն առաջին անգամ Լենան կիրառեց Նարեկի համար:

«Առաջին անգամ փորձեցի կիրառել իմ երեխայի վրա, բայց հետո, տեսնելով, որ բավականին լուրջ առաջընթաց ունենք, փորձեցի ընդհանրացնել և հայաֆիկացնել, որպեսզի օգնեմ մյուս հայ երեխաներին ևս»,- ասում է «Սովորեցրու ինձ ավելին (TMM) ուսուցման և զարգացման կենտրոն» հասարակական կազմակերպության հիմնադիր նախագահ Լենա Հարությունյանը:

Լենան արդեն տասը ամիս է` ուսումնասիրում է մեթոդը, բայց երեխայի հետ մոտ 7 ամիս է աշխատում: Լենայի խոսքով՝ այսօր արդյունքն ակնհայտ է՝ երեխան կրկնօրինակելու միջոցով վերարտադրում է լսածը: Նույնիսկ կարողացել են ակտիվացնել բառապաշարը այնպիսի բառերով, որոնք վիդեո մոդելավորման մեջ չկան:

Մեթոդը չի սահմանափակվում միայն աուտիզմով երեխաներին օգնելով. այն նախատեսված է բոլոր նրանց համար, ովքեր ունեն խոսքի զարգացման, ճանաչողության խնդիրներ, սովորելու դժվարություններ:

Ինչպես աշխատել դիսկրետ վիդեո մոդելավորման մեթոդով

«Եթե երեխան ընդհանրապես չի խոսում, չի ճանաչում իր մարմինը, մենք ուսուցումը սկսում ենք մարմնի մասերից: Մարդն առաջին հերթին պետք է ճանաչի իրեն, այսինքն՝ սկսում ենք ինքնաճանաչումից: Հետո, երբ երեխան արդեն կունենա խոսք, անցնում ենք այլ մոդելի ուսուցման: Չի կարելի բոլոր մոդելները միանգամից լսել, այդպես արդյունավետ չէ: Պետք է մեկն ավարտել, յուրացնել, ապա միայն անցնել մյուսներին: Շատ լսելու դեպքում երեխան անպայման մի օր արտաբերելու է այդ բառերը. ամենաչխոսող երեխան անգամ կխոսի, եթե ծնողները հետևողական լինեն»,- սեփական փորձով կիսվում է Լենան:

Երբ երեխան տեսնում է պատկերը, այնուհետև լսում դրա արտասանությունը, զարգանում է արտաբերությունը: Կարևոր է, սակայն, իմաստային խոսքը, այլ ոչ թե մեխանիկական կրկնությունը. դա արդյունք չի տալիս: Մեթոդը կարող են կիրառել ոչ միայն հատուկ մանկավարժները, հոգեբանները, լոգոպեդները, այլ նաև ծնողները՝ տանը զբաղվելով երեխաների հետ:

«Ծնողներն էլ կարող են կատարել հատուկ մանկավարժի դեր, եթե գիտեն՝ ինչպես մոտենալ իրենց երեխային, ինչպես աշխատել, բայց ես կարևորում եմ մասնագետների դերը, որովհետև ամեն դեպքում նրանք սովորել են և փորձ ունեն: Եթե մեր հատուկ մասնագետները կարողանան աշխատել այս մեթոդով, շատ ավելի արդյունավետ կլինի»,- վստահեցնում է Լենա Հարությունյանը:

Նա որպես գործունեության հիմնական թիրախ ընտրել է մանկատները և ներառական կրթություն իրականացնող հաստատությունները, քանի որ հատկապես մանկատան սաների շփումը արտաքին աշխարհի հետ ավելի սահմանափակ է: Այդ երեխաներն ավելի քիչ վայրեր են հաճախում:

Հարցին, թե արդյոք Հայաստանում համապատասխան մասնագետների կարիք զգացվո՞ւմ է, զրուցակիցս պատասխանեց.

«Մասնագետների պակաս միշտ էլ լինում է, ուղղակի այսօր ես նաև նկատում եմ, որ միտում կա լավը լինելու. մեր մասնագետները բավականին աշխատում են իրենց վրա, փորձում են առաջխաղացում ունենալ իրենց գործում: Այսօր բավականին լուրջ առաջխաղացում եմ տեսնում մասնագետների, ինչը չէի ասի, օրինակ` 5-6 տարի առաջ»:

Մեթոդին ծանոթացնելու նպատակով հանրապետության տարբեր բնակավայրերում իրականացվում են ճանաչողական սեմինարներ, որոնց մասնակցում են ինչպես համապատասխան մասնագետներ, այնպես էլ մայրիկներ:

«Հայերեն ինչ-որ նյութեր գտնել համացանցում այսօր շատ բարդ է, իսկ այդ տեսանյութերը կարելի է օգտագործել ոչ միայն TMM-ի մեթոդով աշխատելու ժամանակ, այլ նաև ուղղակի լոգոպեդի աշխատանքի ընթացքում: Պարզապես պետք է ծնողներին խորհուրդ տալ, որ տանը լսեն, որովհետև երեխան շաբաթվա երկու օրը դպրոց չի հաճախում, գալիս է պարապմունքի մեկ ժամով, բայց օրվա 23 ժամը տանն է լինում»,- Disabilityinfo.am-ի հետ զրույցում ասում է հոգեբան-մանկավարժ Սեդա Ղումաշյանը:

«Այս սեմինարները կտևեն այնքան, մինչև հասկանանք, որ մասնագետները կարող են աշխատել այս մեթոդով և չեն սխալվի մայրերին խորհուրդներ տալիս»,- հավելեց նախաձեռնության հեղինակը:

Արդեն հայաֆիկացված է 20 դիսկրետ վիդեո մոդելավորում, որից 7-ն առկա են TMM կայքում: Լենայի խոսքով՝ հաջորդ քայլը լինելու է դիսկրետ մոդելավորման միջոցով մուզթերապիան և արտթերապիան, ինչն ավելի գրավիչ է երեխաների համար:

Գոհար Մովսիսյան

Պարային թերապիան օգնում է ճանաչելու մարմինը

Զառա Ասկարյան — Tue, 29 Dec 2015 09:23:09 +0000

Հասմիկ Թանգյանը

Պարային թերապիայի և դրա օգտակարության մասին զրուցում ենք արվեստաբան, պարուսույց, պարային թերապիստ Հասմիկ Թանգյանի հետ:

- Ի՞նչ է պարային-շարժողական թերապիան։

Պարային-շարժողական թերապիան էքսպրեսիվ արտ թերապիայի մի տեսակ է, որն աշխատում է մարմնի հետ շարժման կամ պարի գործընթացում և օգնում մարդուն նկատելու, հասկանալու, վերապրելու և արտահայտելու հույզերը և ներքին հակասությունները: Այս թերապիան հատկապես արդյունավետ է այն մարդկանց, երեխաների համար, ովքեր ունեն խոսքի, շփման խնդիրներ, քանի որ թերապիայի մասնակիցների միջև ստեղծվում է ոչ խոսքային հաղորդակցություն։

Պարային թերապիայի մեջ չկան սխալ և ճիշտ շարժումներ. ցանկացած շարժում բնական է, կարևոր և պարունակում է տեղեկատվություն մեր մասին։

Երբեմն օգտագործվում է երաժշտությունը` որպես օգնող տարր արտահայտելու համար ներքինը:

- Ի՞նչ խնդիրների դեպքում է կիրառվում պարային թերապիան։

- Պարային թերապիան կիրառելի է տարբեր խնդիրների դեպքում: Ինքս աշխատում եմ աուտիզմ, ուշադրության պակասի կամ հիպերակտիվության համախտանիշ, մանկական ուղեղային կաթված, մտավոր խնդիրներ և լսողության խնդիրներ ունեցող երեխաների և մեծահասակների հետ: Եղել է դեպք, երբ հոգեկան վնասվածքի պատճառով երեխան դադարել էր խոսելուց, և պարային թերապիան օգնել է նրան նորից սկսել արտահայտվելու։

- Ինչպե՞ս է ազդում պարային թերապիան նշված խնդիրներն ունեցող երեխաների վրա։

- Մանկական ուղեղային կաթված ունեցող երեխաները պարային թերապիայի ընթացքում սկսում են ճանաչել իրենց մարմինը, նրա հնարավորությունները։ Սկսում են հասկանալ քայլելու ժամանակ ծանրության կենտրոնի ճիշտ տեղափոխման նրբությունները։ Երբ մարդը չի վստահում իր մարմնին, ապա կամաց- կամաց կորչում է նաև վստահությունը իր ուժերի, կյանքի, շրջապատող մարդկանց նկատմամբ, ուստի վերահաստատելով կապը մարմնի, մտքի և հույզերի միջև, վերականգնվում է վստահությունը մարմնի և նրա հնարավորությունների, ապա և կյանքի նկատմամբ:

Աուտիզմ ունեցող երեխաները հաճախ խոսքի միջոցով չեն կարողանում արտահայտել իրենց հույզերն ու զգացողությունները, և դրանք կուտակվում են մարմնի հիշողության մեջ, և մարմինը համապատասխան արձագանք է տալիս։

Արտահայտվելուց հետո այդ էմոցիաները հասկացվում են, մեկնաբանվում, ընդունվում, երեխան զգում է դա։ Իհարկե, աուտիզմ ունեցող երեխայի հետ աշխատելիս նախևառաջ շատ կարևոր է ձեռք բերել նրա վստահությունը: Երեխան պետք է ապահով զգա ստեղծված միջավայրում, վստահի և լինի լսված, միայն այդ դեպքում նա կսկսի լսել քեզ և խոսել քեզ հետ:

Պետք է նշել, որ բոլոր մարդկանց և երեխաների դեպքում գոյություն չունի համընդհանուր մոտեցում. ցանկացած երեխա անհատական մոտեցում է պահանջում։

- Կարո՞ղ եք նշել որևէ ունիվերսալ վարժություն, որը կօգնի տարբեր խնդիրներ ունեցող ունեցող երեխաներին։

Կա մի վարժություն, որը յուրաքանչյուրի համար կարող է հաճելի և օգտակար լինել: Օրինակ` ծնողի և երեխայի դեպքում՝ ծնողը փորձում է երեխայի շարժումների հայելային արտատպումն անել երաժշտության ներքո և ցույց տալ երեխային, որ նա տեսնում է նրա ցանկացած շարժում, այսինքն` լսում է նրան կամ փոքրիկի շարժումներին ի պատասխան մի փոքր ուշացումով տալիս է որևէ շարժումային արձագանք: Ստացվելու դեպքում աշխատում եք դերերը փոխել: Այս վարժությունը կսովորեցնի երեխային և ծնողին սպասել, լսել, ուսումնասիրել իրար և մտնել ոչ խոսքային հաղորդակցության մեջ:

Իհարկե, հնարավոր է, որ այս վարժությունները դուր չգան երեխային, և նա դիմադրություն ցուցաբերի այս տիպի շփմանը ևս, փորձեք խաղի վերածել և ոչ թե լուրջ «զրույցի»:

Խխունջային ներպատվաստումից առաջ և հետո կատարվող աշխատանքների մասին

Բոլորակ — Fri, 06 Nov 2015 15:01:17 +0000

Լուսանկարում՝ Ինեսսա Հարությունյանը

Խխունջային ներպատվաստումը այսօր աշխարհում լսողության վերականգնման եզակի և լավագույն միջոցն է: Ի՞նչ աշխատանքներ են կատարվում իմպլանտի տեղադրումից առաջ և հետո, ի՞նչ դեր ունեն երեխաների լսողության վերականգնման հարցում հատուկ մանկավարժները և ծնողները: Այս մասին զրուցել ենք սուրդոմանկավարժ, Երևանի Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի հատուկ մանկավարժության ամբիոնի դոցենտ Ինեսսա Հարությունյանի հետ:

- Ի՞նչ է խխունջային ներպատվաստվումը, և ո՞ր դեպքում է այն իրականացվում:

Մարդու ականջը կազմված է երեք մասից՝ արտաքին, միջին և ներքին: Արտաքին, միջին ականջները կատարում են մեխանիկական ֆունկցիա՝ ձայնը արտաքին միջավայրից փոխանցում են ներքին ականջ: Ներքին ականջում ձայնը փոխակերպվում է էլեկտրական իմպուլսի, ապա խխունջի մազակազմ բջիջները փոխանցում են այդ ազդակը դեպի լսողական նյարդ, և այդկերպ մարդը կարողանում է լսել:

Երբ խխունջի բջիջները վնասվում են, և ազդակն այլև չի փոխանցվում լսողական նյարդին, առաջանում է 4-րդ աստիճանի ծանրալսություն: Տարածված կարծիք կա, թե չլսելու պատճառն այն է, որ վնասված է լսողական նյարդը, սակայն այդպես չէ, իրականում վնասված են խխունջի բջիջները: Դրա դեմ չկա դեղամիջոց, և լսողական սարքը նույնպես բավարար չէ: Եթե 2-րդ և 3-րդ աստիճանների դեպքում կարելի է բավարարվել լսողական սարք տեղադրելով, ապա 4-րդ աստիճանի դեպքում դիմում են վիրահատության:

Տեղադրվող իմպլանտը կատարում է մահացած բջիջների ֆուկցիան: Իմպլանտը կազմված է 22 էլեկտրոդից, որից յուրաքանչյուրը կատարում է որևէ ֆուկցիա: Այն ունի երկու մաս` ներքին և արտաքին: Ներքինը տեղադրվում է մաշկի տակ՝ վիրահատական եղանակով, իսկ արտաքինը՝ խոսքային պրոցեսորը, տեղադրվում է վիրահատությունից 4 շաբաթ անց, երբ ապաքինվում է վիրահատությունից հետո առաջացած սպին: Որքան վաղ է կատարվում վիրահատությունը, այնքան ավելի լավ արդյունք է գրանցվում: Ճիշտ է կատարել վիրահատությունը մինչև 5 տարեկանը, քանի որ այդ ժամանակահատվածում է տեղի ունենում երեխայի խոսքի ձևավորումը:

- Ի՞նչ աշխատանքներ են կատարվում նախավիրահատական շրջանում:

- Նախավիրահատական շրջանում կատարվող աշխատանքները տևում են 3-6 ամիս: Առաջնահերթ կատարվում է լսողական սարքի տեղադրում, անցկացվում են բժշկական, հոգեբանական և մանկավարժական հետազոտություններ՝ տեսնելու համար` առկա՞ են արդյոք զուգակցված խնդիրներ: Նախավիրահատական շրջանում երեխան պետք է սովորի մասնագետին, որի հետ աշխատում է, խաղի միջոցով պետք է հասկանալ, թե երեխան ինչպիսի ձայներ է լսում: Օրինակ՝ նա կարող է լսել թմբուկի ձայնը, սակայն սուլիչինը՝ ոչ: Դա նշանակում է, որ երեխան ցածր հաճախականության ձայները լսում է, իսկ բարձրը՝ ոչ:

Կազմակերպվում են խաղեր, որոնք ձայնի նկատմամբ ռեֆլեքս են ձևավորում: Երեխան վերցնում է որևէ առարկա և ձայնը լսելուն պես կատարում է գործողություն: Օրինակ՝ քանդված բուրգի մի հատվածը՝ խաղալիքը, երեխան վերցնում է իր ձեռքում, սուրդոմանկավարժը արձակում է ձայն ՝ ոչ խոսքային ձայն, հարվածում է սեղանին, բայց այնպես, որ երեխան չտեսնի, իսկ ինչո՞ւ սեղանին, որովհետև սեղանի միջոցով կարելի է զգալ վիբրացիան: Լսելով ձայնը՝ երեխան խաղալիքը դնում է բուրգի համապատասխան հատվածում: Առաջին անգամ կատարում է մայրը, ապա` երեխան: Այսպիսի խաղերը կարող են տևել 10-15 րոպե, ապա անցնում են ոչ խոսքային ձայների մեկ այլ խմբի՝ առանց վիբրացիայի ձայների: Օրինակ՝ թմբուկի ձայնը, սուրդոմանկավարժը հարվածում է թմբուկով, երեխան լսում է ձայնը և կատարում գործողություն, ապա անցնում են բարձր հաճախականություն ունեցող ձայներին, օրինակ՝ սուլիչի ձայնին: Պետք է օգտագործել ոչ խոսքային ձայների բոլոր սպեկտրները:

Սրանք ընդամենը խաղեր են, բայց մասնագետին հնարավորություն են տալիս զարգացնելու լսողական ընկալումը: Յուրաքանչյուր ճիշտ պատասխանի դեպքում պետք է խրախուսել երեխային:

Երբ այդ ամենը ավարտվում է, անցնում են խոսքային ձայներին՝ սուրդոմանկավարժը փակում է բերանը, որպեսզի երեխան չտեսնի բերանի շարժումները, և արտաբերում է ցածր, բարձր և միջին հաճախականություն ունեցող հնչյունային կապակցություններ՝ օրինակ՝ պա-պա-պա, ապա նաև շշշշ, սսսս, որոնք ունեն բարձր հաճախականություն: Մասնագետի նպատակն է ձևավորել լսողանական ընկալում: Օրինակ` երբ երեխան շուն բառի փոխարեն ասում է ուն, դա մեծ արդյունք է, և չի կարելի ուղղել: Այս փուլում յուրաքանչյուր ծնող ունի իր օրագիրը, որտեղ գրվում են վարժությունը: Այն, ինչ անում է սուրդոմանկավարժը, ծնողը պետք է կատարի տանը, նաև պետք է տեսագրվի ծնողի աշխատանքը, որպեսզի սուրդոմանկավարժը կարողանա ճիշտ ուղղություն ցույց տալ ծնողին:

Պարապմունքն ընդհանուր առմամբ տևում է 1 ժամ, որի ընթացքը պետք է ընդմիջվի երեխայի նախընտրած խաղերով: Հնարավոր է` երեխան պարապի 15-20 րոպե, ապա սկսի խաղալ: Եթե երեխան ուզում է խաղալ, նրան չպետք է հակառակը պարտադրել, քանի որ ավելի լավ է քիչ պարապել, բայց լիարժեք:

Երեխան և ծնողը կարող են փոխվել դերերով, և սովորեցնողի դերում լինի երեխան, սա շատ կարևոր է, քանի որ այդ ժամանակ երեխան սկսում է գիտակցել այդ ամենի կարևորությունը:

- Հետվիրահատական շրջանում ինչպիսի՞ աշխատանքներ են կատարվում։

- Հետվիրահատական շրջանում աշխատանքներ են կատարվում ոչ միայն երեխաների, այլ նաև ծնողների հետ: Ծնողները հաճախ սպասում են, որ վիրահատությունից հետո երեխան կկարողանա միանգամից խոսել, այնինչ այդպես չէ: Վիրահատությունից հետո դեռ 1-2 տարի կատարվում են աշխատանքներ, որպեսզի երեխան սկսի հասկանալ խոսքը: Ծնողը տանը նույնպես պետք է աշխատի երեխայի հետ: Նշենք նաև, որ վերջին սերնդի խոսքային պրոցեսորները կարող են ֆիքսել, թե քանի´ ժամ է երեխան խոսք լսել, քանի ժամ` աղմուկ և լռություն:

Հետվիրահատական շրջանում աշխատանքները կատարվում են հետևյալ կերպ՝ առաջին 5 րոպեն, ինչպես նախավիրահատական շրջանում, անցկացվում են ռեֆլեքս ձայնի նկատմամբ վարժություն-խաղերը, որն այսպես կոչված նախավարժանքն է: Ապա խնդրում են երեխային կրկնել սուրդոմանկավարժի արձակած հնչյունները, օրինակ՝ աաաա: Ապա անցնում են բառեր սովորելուն, սկսում են առօրյա հաճախակի օգտագործվող բառերից: Ասենք՝ մեկ դասի ընթացքում պետք է սովորել շուն, կատու, տուն բառերը: Դա կրկին կատարում են խաղի միջոցով: Օրինակ՝ կարող են վերցնել մեքենայի նկար, վրան դնել շան նկար, և երեխայի հետ միասին պատմել նկարների մասին. շունը նստեց մեքենան, շունը գնաց մեքենայով, շունն իջավ մեքենայից: Այստեղ շատ կարևոր է, որ մասնագետը շատ անգամ արտաբերի այն բառը, որը երեխան պետք է սովորի:

Կամ մեկ այլ խաղ՝ երեխային տալիս են գնդակ և խնդրում, որ երեխան գլորի, երբ ասում են շուն, իսկ երբ ասում են կատու` չգլորի:

Զառա Ասկարյան

Ամուսնական զույգերը և հաշմանդամություն ունեցող երեխան

Անի Պետրոսյան — Thu, 08 Oct 2015 16:54:20 +0000

Ամուսնական կյանքը հարաբերությունների սկզբում որքան էլ քաղցր, հեքիաթային թվա, իրականում ուղեկցվում է մի շարք խնդիրներով, բարդություններով: Հատկապես երեխայի ծննդից հետո ամուսինների հարաբերությունները զգալի փոփոխություն են կրում՝ մեծանում են ընտանիքի հանդեպ պարտավորությունները, պատասխանատվությունը: Հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնունդը հավելյալ կետեր է ավելացնում այս ամենին, քանի որ ի տարբերություն մյուս երեխաների՝ այս փոքրիկներն ավելի մեծ ուշադրության և խնամքի կարիք ունեն:

Հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծննդից հետո ամուսինների մոտ հաճախ փոխըմբռնման պակաս է նկատվում, շատ դեպքերում տղամարդը կնոջն է մեղադրում կատարվածի մեջ, երեխայի ամբողջ խնամքը թողնում նրա ուսերին ու կրավորական դեր ստանձնում ընտանիքում կամ էլ՝ հեռանում:

Ինչո՞ւ է երեխայի ծնունդը բաժանման առիթ դառնում, և ինչպե՞ս չհայտնվել միայնակ մոր կարգավիճակում։

Հարցի մասին իր կարծիքն ու դիտարկումներն է ներկայացնում հոգեբանական ծառայություններ մատուցող «Ապագա» կենտրոնի բժիշկ-հոգեբան, հոգեբանական գիտությունների թեկնածու Արմեն Բեջանյանը:

«Միշտ չէ, որ հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծննդից ամիսներ կամ տարիներ հետո են ամուսիններն ամուսնալուծության, միմյանցից օտարանալու փաստի առաջ կանգնում: Շատ դեպքերում երեխայի լույս աշխարհ գալուն հաջորդում է ծնողների բաժանությունը:

Ուսումնասիրություններն այս դեպքերի համար նշում են հետևյալ գործոնը. նման փաստի առաջ կանգնած զույգերն առաջին ճգնաժամային փուլը չեն հաղթահարել: Յուրաքանչյուր ընտանիք իր ճգնաժամային փուլերն ունի, օրինակ`

նախաամուսնական շրջանը,
ամուսնական շրջանը,
համատեղ կյանքի առաջին տարին (մինչև երեխայի ծնունդը):

Այն խնդիրները, որոնք մինչև երեխայի ծնունդը լուծումներ չեն ստանում, տեղափոխվում են մյուս փուլ, այնտեղ գլուխ բարձրացնում ու ճգնաժամային երկու փուլերը միասին արդեն ավելի բուռն են արտահայտվում:

Մարդիկ հաճախ չգիտեն էլ այս փուլերի մասին, ու կենցաղային թեկուզ ամենաաննշան խնդիրը կարող է խթան դառնալ, որ ճգնաժամային փուլն իրենն ասի:

Այս թեման բազմաթիվ շերտեր ունի, խնդիրները շատ են, ու անկախ այն բանից` երեխան հաշմանդամություն ունի՞, թե՞ ոչ, նրա ծնունդն ընտանիքում հաճախ բեկումնային է լինում: Դժվար չէ նկատել, որ բաժանությունների մի ստվար մասը կնոջ հղիության ընթացքում կամ երեխայի ծննդից հետո է գրանցվում:

Տղամարդիկ էլ կանանց պես կարիքներ ունեն, սպասելիքներ ու դերեր: Երբ ամուսինն աշխատանքային օրվա ավարտին տուն է գալիս ու չխնամված կնոջն է տեսնում, ում ուշադրության կենտրոնում միայն երեխան է, այս դեպքում երեխայի հաշմանդամությունը, բնականաբար, մեկ-երկու նման դեպքից հետո, վերջինիս օտարացնում է, քանի որ սպասելիքները չեն արդարանում: Տղամարդն էլ քնքշանքի, ուշադրության, աջակցության, փաղաքշանքի, ընկերական զրույցի կարիք ունի, նա կարիք ունի զգալու կնոջ ջերմությունը, սերն ու հոգատարությունը:

Փոքրիկի ծննդից հետո կինն իր ուշադրությունը բևեռում է նրա վրա, ու տղամարդն ինքնըստինքյան երկրորդ պլան է մղվում: Բավական է, որ հայտնվի մեկ ուրիշը, ով ավելի ուշադիր կլինի նրա նկատմամբ, ավելի հմայիչ կլինի իր չխնամված կնոջից, և, բնականաբար, տղամարդու կարիքները նրան կտանեն այդ կնոջ մոտ:

Նման փաստի առաջ չկանգնելու համար անհրաժեշտ է.

մինչև ամուսնությունը լավ ճանաչել միմյանց,
լավ ընկերներ լինել,
չլռել խնդիրների մասին,
համատեղ լուծումներ գտնել դրանց համար,
գիտակցել ընտանիքի ամրության պահպանման կարևորությունը,
ընդունել, որ որևէ մեկը մեղավոր չէ երեխայի հաշմանդամության համար,
միասին փնտրել ու գտնել երեխայի խնամքի լավագույն տարբերակները,
սովորել ապրել հաշմանդամություն ունեցող երեխայի հետ,
ճանաչել ու ընդունել նրա անհատականությունը,
գիտակցել, որ մեկն եք այն բազմաթիվ ծնողներից, ովքեր խնամում են իրենց առանձնահատուկ փոքրիկներին:

Ամուսինների համատեղ կյանքի ճգնաժամային հաջորդ փուլերն են՝

երեխայի 7 տարեկանը,
համատեղ կյանքի 25-րդ տարին:

Մարդիկ չգիտեն, բայց այս փուլերը գոյություն ունեն, ու եթե նրանք իրազեկված լինեն, շատ բան հնարավոր կլինի կանխել:

Երեխայի հաշմանդամությունն իրականում փոքր դեր ունի այս հարցում: Այն պարզապես նոր խթան կարող է լինել հին ու չլուծված խնդիրների գլուխ բարձրացման գործում: Այնպես որ, երեխայի հաշմանդամությամբ պայմանավորել ամուսինների բաժանությունը՝ դիլետանտական մոտեցում կլինի»:

Դպրոցը հետաձգելու կամ երեխային նույն դասարանում թողնելու մասին

Անահիտ Մուրադյան — Thu, 17 Sep 2015 15:55:24 +0000

Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների դեպքում հաճախ ենք բախվում այն խնդրին, երբ ծնողները մտավախություններ են ունենում երեխային ճիշտ ժամանակին դպրոց տանելու հետ: Օրինակ` եթե նա դեռ լավ չի քայլում, և ծնողը գիտի, որ մեկ տարի անց երեխան ավելի ինքնուրույն է լինելու, գերադասում է սպասել:

Ծնողները սովորաբար իրենց ուշադրությունը սևեռում են երեխայի առողջական խնդիրներին, և, որպես կանոն, դրանից տուժում է ոչ թե երեխայի կրթությունը, այլ զարգացումը: Այնինչ որքան շուտ երեխան իր տարիքային խմբում հայտնվի, այնքան շուտ կզարգանա, ինքնուրույնություն ձեռք կբերի: Եթե նույնիսկ ուսուցիչները ոչինչ չանեն, երեխան կզարգանա իր ընկերների հետ շփումից: Ապացուցված է, որ գիտելիքների ծավալի 40%-ը երեխան ստանում է ընկերներից:

Շատ ծնողներ պնդում են, որ երեխան մնա նույն դասարանում, կրկնի դասընթացը, տառերն ավելի լավ սովորի և այլն: Հարկ է նշել, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք չունեցող երեխաների ծնողներն էլ երբեմն նույն կարծիքն են ունենում և մտածում են, որ նույն դասարանում պետք է թողնել, որպեսզի, օրինակ` տառերն ավելի լավ սովորի: Սա ծնողի հոգեբանություն է, և կապ չունի` երեխան հաշմանդամություն ունի՞, թե՞ ոչ:

Ինչ խոսք, սա լավագույն որոշումը չի կարող լինել, որովհետև երեխան պետք է իր տարիքային խմբի, իր ընկերների հետ մեծանա: Տարրական դպրոցի չափորոշիչը 1-4-րդ դասարանների համար մեկն է, և երեխան կարող է դա 4 տարիների ընթացքում հաղթահարել: Որևէ սարսափելի բան չկա նրանում, որ տառերի կեսը երկրորդ դասարանում սովորի: Փոխարենը երեխան կմեծանա իր խմբի, իր հասակակիցների ու ընկերների հետ, անընդհատ նոր խումբ մտնելով հոգեբանական խնդիրների հաղթահարման անհրաժեշտություն չի լինի, ու կկարողանա կենտրոնանալ իր դասերին:

Դասարանական յուրաքանչյուր խումբ լուրջ փորձություն է ցանկացած երեխայի համար, առավել ևս` հաշմանդամություն ունեցող երեխաների դեպքում: Խումբ, դասարան, միջավայր փոխելը դժվարություն է, որը նա պետք է որպես մարդ հաղթահարի, հետո անցնի իր դասերին: Երեխայի համար ամենակարևորն իր ընկերներն են: Եթե երեխան իրեն հարմարավետ է զգում դասարանում, լուծում է ընկերների խնդիրը, դրանից հետո արդեն կարողանում է ավելի շատ ուշադրություն դարձնել դասերին:

Սակայն, եթե այնուամենայնիվ ծնողը պնդում է, որ երեխան պետք է կրկնի դասընթացը, դա նրա իրավունքն է: Առաջին դասարանի համար ամրագրված դրույթ ունենք, որ ծնողի համաձայնությամբ երեխան կարող է երկրորդ անգամ կրկել ուսումնական ծրագիրը, օրինակ` եթե երեխան 200 և ավելի ժամ բացակայություն ունի: 200 և ավելի ժամը ոչ միայն բացակայություն է դասապրոցեսից, այլ նաև ընկերների շփումից, միջավայրից ու սոցիալականացումից: Սա բացակայություն է կրթական ամբողջ փաթեթից:

Այս իմաստով մեծ աշխատանք պետք է կատարել ծնողների հետ: Չի կարելի ասել` երեխայիդ մեզ տուր, և մենք կզբաղվենք նրանով: Սա սխալ մոտեցում է, որովհետև ծնողը ևս պետք է սովորի ապրել իր երեխայի հետ: Մենք պետք է ծնողին տեղյակ պահենք, թե ինչ ենք անում իր երեխայի հետ դպրոցում գտնվելու ժամանակ: Երեխայի` նույն դասարանում մնալու որոշումը պետք է համատեղ ընդունվի` թիմի, ծնողի և երեխայի մասնակցությամբ: Ամենակարևորը` պետք է հաշվի առնել երեխայի ցանկությունը:

Ցանկացած դեպք անհատական քննարկման կարիք ունի ու միանշանակ պատասխաններ տալ, լուծումներ գտնել հնարավոր չէ:

Բացակայությունների քանակից բացի, երեխային նույն դասարանում կարող է թողնել նաև վատ առաջադիմությունը: Սակայն այս բոլոր կանոնակարգերն անհատական լուծումներ պետք է ստանան: Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի համար ուսուցման անհատական պլանը (ԱՈՒՊ) հիմնարար փաստաթուղթ է, և նրա առաջադիմությունն էլ պետք է ըստ դրա գնահատվի: Սա նշանակում է, որ այդ երեխաների մի դասարանից մյուսը փոխադրելու հարցը կարգավորվում է ԱՈՒՊ-ի գնահատականի հիման վրա:

Ինչ վերաբերում է վատ առաջադիմության պարագայում երեխային նույն դասարանում թողնելուն, պետք է նկատի ունենալ այն հանգամանքը, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի հետ ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցում մի ամբողջ թիմ է աշխատում:

Շատ կարևոր է, և օրենքով ևս ամրագրված է, որ ծնողը ոչ թե պարզապես պետք է ստորագրի երեխայի ԱՈՒՊ-ը, այլ պետք է մասնակից լինի դրա մշակմանը և իրականացմանը:

Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք և հատկապես մտավոր խնդիրներ ունեցող երեխաների պարագայում մենք ասում ենք, որ նրանց գիտելիքների գնահատումը պետք է կատարվի ըստ անհատական ուսուցման պլանի: Եթե սպասվելիք արդյունքներին չեն հասնում, սա նշանակում է, որ սխալ, երեխայի կարիքներին չհամապատասխանող մշակում է եղել: Անհատական ուսուցման ճիշտ պլանով սովորող երեխան չի կարող դրական արդյունքների չհասնել: Հակառակ դեպքում ինչի՞ համար է անհատական պլանը:

Մենք բոլորս պետք է սովորենք փոքր քայլերի արվեստը: Չենք կարող բառեր, նախադասություններ չարտասանող երեխային միանգամից տառեր սովորեցնել: Երեխան պետք է իր զարգացման բոլոր փուլերով անցնի՝ բառեր արտասանի, փոքր նախադասություններ կազմի, պատմի և այլն: Երեխայի անհատական ուսուցման պլանում նպատակները շատ հստակ պետք է դրվեն` հենվելով երեխայի նախնական կարողությունների վրա:

Ընտրում ենք դպրոց երեխայի համար

Անահիտ Մուրադյան — Mon, 24 Aug 2015 15:43:09 +0000

Ի՞նչ կարող է անել հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնողը, երբ երեխայի դպրոց գնալու ժամանակն է: Ո՞ր դպրոցն ընտրել նրա համար: Ի՞նչ գործոններ նկատի ունենալ և ինչպե՞ս ճիշտ ընտրություն կատարել:

- Դեռևս 1999 թվականին ընդունված «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքն ամրագրում էր, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի ծնողն իր երեխայի համար ազատ է ընտրելու ցանկացած հանրակրթական հաստատություն: Այդ ժամանակ նույնիսկ «ներառական դպրոց» հասկացությունը կամ արտահայտությունը չկար գործածության մեջ: Հետագայում արդեն ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի առկայությամբ ուժեղացավ օրենքի այս դրույթը:

Քիչ չեն այն հանրակրթական դպրոցները, որոնք ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի կարգավիճակ չունեն, սակայն սիրով ընդունում են զարգացման խնդիր ունեցող երեխաներին և շատ արդյունավետ կազմակերպում նրանց կրթությունը: Հատկապես, եթե նույն դպրոցում են սովորել երեխայի ծնողները, ընտանիքի անդամները, ավագ քույրը կամ եղբայրը, երբ դպրոցը ճանաչում է ընտանիքին:

Երեխայի փաստաթղթերը դպրոց ներկայացնելիս ծնողը շատ արագ կարող է հասկանալ՝ դպրոցը, միջավայրը հարմա՞ր են արդյոք իր երեխային, թե՞ ոչ: Նման խնդիրներ ունենում են բոլոր ծնողները, անկախ երեխայի հաշմանդամությունից: Շատ կարևոր է, թե երեխան ինչպե´ս է ընդունվում դպրոցի կողմից, կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխան ի´նչ վերաբերմունքի է արժանանում դպրոցում:

Ծնողը ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի կարգավիճակ չունեցող դպրոցի աշխատակազմի պրոֆեսիոնալիզմը, երեխայի նկատմամբ լավ վերաբերմունքը տեսնելով, բնականաբար, ընտրություն կատարելիս հաշվի է առնում այդ հանգամանքները, քանի որ այդ դպրոցում հնարավոր է ավելի լավ իրականացվի իր երեխայի կրթական գործընթացը, քան մյուս դպրոցում, որը ներառական կրթություն չի իրականացնում:

Ի՞նչ գործոններ պետք է նկատի ունենա ծնողը

Եթե իրավունքի տեսակետից խոսենք, ծնողն ազատ է իր ընտրության հարցում: Եթե անգամ դպրոցը ներառական կրթություն չի իրականացնում, իրավունք չունի մերժելու երեխային: Սակայն կան գործոններ, որոնք կարող են օգնել կողմնորոշման հարցում.

Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողական բազմաթիվ խմբեր կան, որոնք համագործակցում են միմյանց հետ, քննարկումներ կազմակերպում ու փորձի փոխանակում կատարում: Ծնողը, ում երեխան նոր պետք է դպրոց գնա, բնականաբար, կարող է հենվել մյուսների կարծիքների, ունեցած փորձի վրա և ընտրել հաստատությունը, որտեղ պետք է սովորի երեխան: Եթե ծնողը գիտի, որ այս դպրոցում տրամադրվում են այսինչ ծառայությունները, մասնագետների խումբն ավելի լավ է պատրաստված, կարողանում է ճիշտ կազմակերպել երեխայի կրթական ծրագիրը, բնականաբար, առանց հաշվի առնելու դպրոցի հեռավորությունը, դրանից բխող խնդիրները՝ երեխայի մասին հոգալով կատարում է իր ընտրությունը:

Պետք է նշել, որ նախկին կարգի համաձայն` երեխան պետք է իր համայնքի դպրոցը հաճախեր: Ժամանակի հետ սա փոխվեց, ու հիմա նման սահմանափակումներ չկան: Սակայն այստեղ շատ «բայց»-եր կան… Եթե ծնողը պետք է երեխային ամբողջ քաղաքով մեկ ամեն օր պտտի իր նախընտրած դպրոցը տանելու համար, դեռ հարց է՝ դա երեխայի շահերի՞ց է բխում, թե՞ ոչ:

Ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցներում կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների թվի սահմանափակում կա, և հաստատությունը չի կարող սահմանված թվից ավելի շատ երեխաներ ընդունել նույն դասարանում: Դպրոցը, բնականաբար, առաջնահերթությունը պարտավոր է տալ իր համայնքի երեխաներին: Նման պարագայում հնարավոր է, որ հարևան համայնքի երեխային չկարողանան ընդունել, և սա բոլորովին չի նշանակում, թե դպրոցը մերժում է երեխային: Նման դեպքերում պետք է ծնողի հետ համագործակցելով այլ լուծում գտնել: Հնարավոր է` իրենց տան հարևանությամբ գտնվող, ներառական կրթություն չիրականացնող դպրոցում շատ ավելի լավ կազմակերպվի երեխայի ուսուցման գործընթացը:

Ամենակարևոր գործոնը, որ ցանկացած ծնող անկախ երեխայի` հաշմանդամություն ունենալու փաստից պետք է հաշվի առնի, երեխայի` տվյալ միջավայրում հարմարավետության զգացումն է: Երբ ծնողը դպրոց է մտնում և տեսնում, որ երեխան իրեն լավ է զգում, մնացած մեխանիզմները կարող են ստեղծվել, հարմարեցվել երեխայի կարիքներին:

Կարևոր է նաև բարեհամբույր վերաբերմունքը. ծնողը երեխային չի տանի մի դպրոց, որտեղ նրան դժկամությամբ են ընդունում: Կտանի այնտեղ, որտեղ երեխան լավ վերաբերմունքի կարժանանա:

Այցելում ենք լոգոպեդին

Անի Պետրոսյան — Mon, 27 Jul 2015 14:32:31 +0000

Ինչ սպասել լոգոպեդի մոտ առաջին այցից

Լոգոպեդի հետ առաջին հանդիպումը շատ կարևոր է ձեր ու նրա հետագա համագործակցության համար:

Նախևառաջ մանրամասն պատմեք մասնագետին, թե ըստ ձեզ երեխան խոսքի ի՛նչ խնդիրներ ունի: Սա լոգոպեդին կօգնի ընտրելու երեխային զննելու ավելի ճիշտ եղանակը, ծրագրելու հետագա աշխատանքը: Հիշե՛ք, որ ցանկացած լոգոպեդի հետ աշխատանքը սկսվում է «Ընտանիքի պատմությունից»:

Զրույցի այդ մասում լոգոպեդը հարցեր կտա ձեր ընտանիքի, ժառանգականության մասին, որպեսզի հասկանա, թե ինչ սկզբնաղբյուր ունի երեխայի խնդիրը:

Մի՛ վախեցեք նրա հարցերին պատասխանելուց, հնարավորինս անկեղծ եղեք ու մի՛ թաքցրեք կարևոր փաստերը, որովհետև նույնիսկ աննշան թվացող դեպքերը, փաստերը կարող են օգտակար լինել ձեր երեխայի և լոգոպեդի շփման համար: Հիշե՛ք` դա բժշկական գաղտնիք է, և լոգոպեդն իրավունք չունի ձեր պատմածը հրապարակել կամ որևէ մեկին հայտնել: Մի՛ ամաչեք ձեր ընտանեկան խնդիրների մասին պատմելուց, քանի որ հաճախ հենց դրանք են պատճառը, որ երեխան բարդույթներ ունենա, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է խոսքի ուշ կամ ոչ լիարժեք զարգացմանը:

Լոգոպեդի հետ զրույցի երկրորդ մասում պետք է պատմել նրան ձեր երեխայի ծննդյան ու վաղ մանկության մասին: Ներկայացրեք ձեր հղիության ընթացքը, ծննդաբերությունը: Այն, թե ինչպե՛ս էր վաղ մանկության շրջանում արձագանքում ձայներին, ե՛րբ սկսեց խոսել ու ինչպե՛ս էր արտաբերում բառերը:

Հանդիպման հաջորդ փուլը երեխայի խոսքի հետազոտությունն է:

Երեխայի խոսքի հետազոտությունը

Սովորաբար նախադպրոցական տարիքի երեխաների հետ լոգոպեդի պարապմունքները երկար են տևում: Սակայն առաջին հանդիպումը կարող է ավելի երկարել, հատկապես եթե ձեր երեխան դժվարությամբ է շփվում անծանոթ մարդկանց հետ: Լոգոպեդն ի՛նքն է որոշում` հետազոտությունը երբ սկսել: Շատ հնարավոր է, որ առաջին հանդիպմանը նա միայն զրուցի ձեզ հետ: Հնարավոր է նաև, որ ձեր փոքրիկը չցանկանա պատասխանել մասնագետի հարցերին, խաղալ նրա առաջարկած խաղերը: Դա բնական է, ու չպետք է երեխայի վրա բարկանալ, քանի որ նրանց մեծ մասն անծանոթների հետ իրեն հենց այդպես է պահում: Մի՛ անհանգստացեք, հատկապես փորձառու լոգոպեդները գիտեն, թե ինչպես արդյունավետ աշխատեն, ընկերանան փոքրիկների հետ:

Եթե երեխայի զննման ընթացքում մասնագետը որևէ խնդիր չի նկատում, կնշանակի ձեր երեխայի մոտ խոսքի զարգացումը ճիշտ է ընթանում: Կարող եք նրան խնդրել, որ ձեզ բացատրի, թե ինչպե՛ս կարելի է երեխայի խոսքի զարգացմանը նպաստել, դրա համար ի՛նչ վարժություններ ու խաղեր կան:

Եթե պարզվում է, որ երեխան խոսքի դժվարություն ունի

Բազմաթիվ ծնողներ են վախենում, երբ լսում են լոգոպեդի ախտորոշումը՝ դիսլեքսիա, կակազություն, դիսլալիա և այլն: Նշենք, որ սա բժշկական ախտորոշում չէ, այլ լոգոպեդիական եզրակացություն, որոնց առաջացման պատճառը կարող է հոգեբանական կամ սոցիալական լինել: Նման դեպքերում որոշակի ժամանակ երեխայի հետ կանոնավոր և արդյունավետ աշխատելու դեպքում հնարավոր է լավ արդյունքի հասնել:

Հիշե՛ք` աշխատանքի արդյունավետությունը միայն լոգոպեդից չի կախված, դուք էլ ձեր հերթին տանը պետք է զբաղվեք երեխայի հետ, օգնեք նրան կատարելու մասնագետի հանձնարարությունները: Եթե երեխայի խոսքի դժվարության առաջացման պատճառը, օրինակ` ձեր ընտանեկան խնդիրներն են, փորձեք շտկել դրանք կամ գոնե հեռու պահել երեխային այդ ամենից:

Մի՛ վախեցեք լոգոպեդի օգնությանը դիմելուց: Երբեմն մեկ այցն էլ բավական է պարզելու համար, թե արդյոք ձեր երեխայի խոսքի զարգացումն ընթանո՞ւմ է ճիշտ հունով, թե՞ ոչ: Ձեր մտավախությունները հաստատվելու դեպքում հնարավորինս շուտ դիմեք մասնագետներին, երբ երեխան դեռ 2-3 տարեկան է:

Արտահայտություններ, որ չպետք է ասել հաշմանդամություն ունեցող երեխաներին

Անի Պետրոսյան — Fri, 17 Jul 2015 17:39:15 +0000

Ծնողները հաճախ, պահի ազդեցությամբ կամ իրավիճակի թելադրանքով, կարող են արտահայտություններ անել, որոնք սակայն իրենց հետքը կարող են թողնել ոչ միայն տվյալ պահին, այլ երեխայի ամբողջ կյանքի ընթացքում: Փոքրիկները սպունգի պես են ու, թեկուզ անգիտակցաբար, բայց կլանում են շրջապատի ամբողջ էներգիան: Մանկության տարիներին լսած բացասական կամ սպառնալից արտահայտությունները կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ նրանց հետագա կյանքի, ինքնագնահատականի վրա: Հատկապես հաշմանդամություն ունենալու պարագայում երեխաներն ավելի խոցելի են, ուստի հետագա բարդույթներից խուսափելու համար պարզապես խոհեմ եղեք ու մի՛ ասեք բաներ, որոնք կարող են նեղացնել ձեր փոքրիկներին: Օրինակ՝

| Դու չես կարող դա անել, որովհետև…

Հավատացե՛ք` երեխան շատ լավ հասկանում է, որ խնդիրներ ունի: Գուցե որոշ տարիքում դեռ հստակ չի պատկերացնում, թե ի՛նչ է աուտիզմը, կամ ինչո՛ւ է սայլակ օգտագործում, քայլում հենակների օգնությամբ, բայց գիտի, որ տարբերվում է մյուս երեխաներից: Նա գիտի, որ չի կարող, օրինակ` բակում վազվզել ընկերների պես, բայց սա ամենևին չի նշանակում, որ պետք է նրան հիշեցնել այդ մասին: Շատ կարևոր է նաև, որ ավելի լուրջ հարցերում էլ նրան չասեք, թե ինչ-որ բան չի կարող: Օրինակ՝ մասնագիտության ընտրության պարագայում կամ որևէ նոր բան փորձելու դեպքում: Աջակցե՛ք նրան, եթե անգամ համոզված եք, որ չի ստացվելու: Ձախողելու դեպքում նա ինքն ամեն ինչ կհասկանա ու այլ ճանապարհ կընտրի:

| Քեզ խնամելու պատճառով ես ոչինչ չեմ հասցնում…

Երեխաները որևէ մեղավորություն չունեն իրենց հետ կատարվածի մեջ: Հավատացա՛ծ եղեք` նրանք աշխարհում բոլորից շատ կցանկանային մյուս փոքրիկների պես լինել՝ ապրել առանց խնդիրների: Երբ թուլանում եք պայքարի ճանապարհին, ձեզ հեռո՛ւ պահեք երեխայից ու թույլ մի՛ տվեք նրան իմանալ, որ նրա կարգավիճակը ձեզ որևէ սահմանափակման, զոհողության կամ զիջումների առաջ է կանգնեցրել: Մեղքի զգացումը նրան միայն հոգեկան ճնշվածության կտանի: Հնարավոր է՝ ձեր երեխան դադարի մտերմություն անել ձեզ հետ, որպեսզի խուսափի իր հերթական խնդիրների մասին տեղեկացնելուց:

| Քո հասակակիցներն այսինչ բաներն են անում…

Ուրիշների հետ համեմատելը ամենածանր բաներից մեկը կարող է լինել ձեր երեխայի համար: Նախ փորձեք հասկանալ, թե ինչու ձեր երեխան չի կարողանում անել այն, ինչ մյուսները: Հաշմանդամության տեսակներ կան, որ իսկապես երեխային կարող են «արգելել» այս կամ այն բանն անել: Եթե համոզված եք, որ նա կարող է, բայց ծուլանում է ու չի անում, օգնե՛ք նրան: Վստա՛հ եղեք, որ երկուսով ավելի հեշտ կլինի ինչ-որ բանի հասնել:

Փորձեք նկատել ձեր երեխաների ընդունակությունները: Հնարավոր է` նա բաներ է անում, որ մյուսները չեն կարողանում, այնպես չէ՞: Ի վերջո հիշեք, որ նա` որպես երեխա կատարում է իր գլխավոր գործառույթը՝ երջանկացնում է ձեզ, անկախ իր կարողությունների սահմանից:

| Եթե չուտես` կհիվանդանաս, եթե չքնես …

Ծնողներին թվում է` եթե երեխային վախեցնեն, կհասնեն ցանկալի արդյունքի: Այո՛, գուցե հասնեք, բայց հետագայում ստիպված կլինեք հաղթահարել ձեր իսկ ստեղծած խնդիրները: Ճիշտ է, կան որոշակի կանոններ, սննդակարգ, քնի ժամ և այլն, բայց չպետք է մոռանալ մի շատ կարևոր բանի` մարդու առանձնահատկությունների մասին: Հնարավոր է` ձեր երեխան իրոք չի սիրում այդքա՜ն օգտակար կաթնամթերքը: Ստիպելով, որ ուտի՝ միայն կվնասեք նրան: Նախ` օրգանիզմը չի կարող հարկ եղած կերպով յուրացնել սնունդը, քանի որ ապացուցված է՝ սնունդը չպետք է տհաճությամբ ընդունել: Հնարավոր է` երեխայի մեջ ագրեսիա ու ձեր հանդեպ վատ տրամադրվածություն առաջանա, ու նա սկսի ձեզ իր «թշնամին» համարել, որը նրան միայն ստիպում է ինչ-որ բաներ անել: Կաթնամթերքի մեջ առկա վիտամինները փորձեք այլ մթերքների միջոցով երեխային տալ:

| Փորձիր ավելի ուղիղ քայլել, վարժ խոսիր…

Որպես կանոն` մայրերը, անկախ ամեն ինչից, չեն կարողանում մինչև վերջ ընդունել, որ իրենց երեխան հաշմանդամություն ունի: Թեև ամեն օր պայքարում են, խոչընդոտներ հաղթահարում, միևնույնն է` չեն դադարում երեխային ասել, որ ավելի ուղիղ քայլի, որ հավասարակշռությունը պահի, որ հստակ խոսի, ավելի գեղեցիկ գրի և այլն:

Ամեն անգամ, երբ ուզում եք բարկանալ, որ ձեր երեխան նորից սայթաքեց, ընկավ կամ ձեռքից ինչ-որ բան գցեց, որ պարզ չարտասանեց այդ բառը, հիշե՛ք, որ կարողանալու դեպքում նա անպայման կաներ այն, ինչպես դուք եք կամենում: Ձեր նկատողությունները միայն կճնշեն երեխային ու կստիպեն մտածել, որ նա ոչինչ ճիշտ չի անում: Սա, իհարկե, չպետք է թույլ տալ, որովհետև մանկության տարիներին ձեռք բերված բարդույթները հաղթահարելու համար մի ամբողջ կյանք կարող է պահանջվել:

Հ. Գ. Երեխաներն ամբողջ կյանքում երեխա չեն մնալու: Մի օր նրանք ստիպված կլինեն առանց ձեզ ապրել: Օգնենք նրանց կարողանալ անել դա: