Անկատար օստեոգենեզ ունեցող երեխաների դեպքում ինքնուրույնության զարգացման համար շատ կարևոր է փորձել տան միջավայրը հարմարեցնել երեխայի կարիքներին:

Առաջնահերթ պետք է սկսել տան այն հատվածներից, որտեղ երեխան անցկացնում է օրվա մեծ մասը: Գլխավոր և ամենակարևոր վայրերից մեկը սանհանգույցն է, քանի որ ինքնավստահության ձեռք բերման հարցում սեփական հիգիենային հետևելը մեծ տեղ է գրավում: Կարևոր է, որ երեխան ընդունի և հասկանա՝ իր օրգանիզմում չկան տգեղ կամ անպետք օրգաններ, մարմնի յուրաքանչյուր հատված անհրաժեշտ է մաքուր պահել առաջին հերթին սեփական առողջության պահպանման համար։

Տան մյուս անդամների նման երեխային նույնպես տեղ հատկացրեք լոգանքի պարագաները պահելու համար․ գլխավոր պայմանը ցածր բարձրությունն է, որը նախապես քննարկում եք երեխայի հետ: Օրինակ՝ սրբիչի կախիչի համար հարմար բարձրություն է պետք, լվացարանի կողքին աթոռ է հարկավոր, իսկ եթե բարձրությունը հարմարեցվի՝ ավելի լավ։ Լոգարանի առկայության դեպքում հարմար տարբերակ գտեք ինքնուրույն բարձրանալու համար, եթե լոգարան չկա, ապա նորից կարող եք փոքրիկ աթոռ դնել լոգանք ընդունելիս նստելու համար:

Չենք մոռանում հայելու մասին. եթե ընդհանուր օգտագործման հայելու համար երեխայի հասակը չի բավարարում, ապա առանձին հայելի տեղադրեք։ 

Ընտանիքիս բոլոր անդամները բարձրահասակ են, հնարավոր չէր հայելին ցածր տեղադրել։ Ուստի իմ բախտը բերել է՝ հատուկ ինձ համար դռան վրա մեծը տեղադրել ենք, սենյակումս էլ 2 մետրանոց հայելի կա։

Սկզբնական շրջանում ծնողների օգնությունն անխուսափելի է, այնուհետև ժամանակ առ ժամանակ փորձեք երեխային մենակ թողնել։ Նա հաստատ հարմար լուծում կգտնի:
Նույն սկզբունքը կիրառում ենք նաև ննջասենյակի հարցում։ Եթե երեխան քրոջ կամ եղբոր հետ է կիսում սենյակը, ապա ամեն ինչ փորձեք անել այնպես, որ երկուսի համար հավասար պայմաններ լինեն։ Սա կօգնի նրանց միջև վստահության, հավասարության մթնոլորտ ստեղծելու:

Զգեստապահարանում ցածր դարակներ հատկացրեք հաշմանդամություն ունեցող ձեր երեխայի հագուստի համար, որպեսզի կարողանա ինքնուրույն հագուստ ընտրել։

Կարևոր է նաև սովորեցնել, որ առանց կաշկանդվելու տան անդամներից օգնություն խնդրի և չսահմանափակվի միայն մայրիկի հետ շփմամբ:

Անհրաժեշտ է, որ երեխան տնային հարցերում իր մասնակցությունն ունենա։ Չպետք է մտածել, թե կծանրաբեռնեք կամ կցավեցնեք նրան։ Հանձնարարեք այնպիսի գործեր, որոնք կարող է նստած կատարել․ օրինակ՝ փոշի սրբել, դարակներ դասավորել: Մեծանալուն զուգահեռ կարելի է նաև ներգրավել խոհանոցի աշխատանքներում, օրինակ՝ աղցան կտրատել, ընթրիքի սեղանը դասավորել։ Սովորեցրեք օգտվել գազօջախից, ընտանիքի անդամների կամ հյուրերի համար թեյ, սուրճ պատրաստել։

Ինձ, չգիտեմ ինչու, միշտ արևածաղիկ բովելու գործն էր բաժին հասնում։ Հիմա արդեն ամբողջ տան հոգսն ինձ վրա է։

Ամուր աթոռ տեղադրեք և խնդրեք ամանները լվանալ: Այսկերպ ոչ միայն կնպաստեք նրա ինքնուրույնությանը, այլ նաև ինքնագնահատականի բարձրացմանը։ Նա կզգա, որ կարևոր է ընտանիքի համար, իր ներդրումն ունի տնային գործերում։

Չպետք է նաև սահմանափակել տնից դուրս, օրինակ՝ խանութ գնալը: Եթե մոտ խանութ կա, հանձնարարեք փոքր բաներ գնել․ դա կօգնի շրջապատին ծանոթանալու և կողմնորոշվելու նոր միջավայրում։ Եթե խանութը հեռու է կամ անհրաժեշտ է փողոց անցնել՝ սկզբնական շրջանում միասին գնացեք, սովորեցրեք հետիոտնային երթևեկության կանոնները։ Դրսում սպասեք, մինչև ինքնուրույն գնումներ կատարի։

Պետք չէ հեռու պահել նաև բակային խաղերից, հասակակիցների հետ շփումներից, իսկ դուք կարող եք պատուհանից հետևել։ Դա օգտակար է թե՛ նրա, թե՛ հասակակիցների համար: Ձեր երեխան բնազդաբար կհասկանա՝ ի՞նչն է իր համար անվտանգ, ի՞նչը՝ ոչ: Կտրուկ մի՛ արգելեք ակտիվ խաղերին մասնակցել․ երեխաներն իրենք իրենց հարմար անվնաս տարբերակ կգտնեն, հավատացե՛ք։

Մայրս հենց տենում էր՝ բռնոցի, հալամուլա, գնդակով կոպիտ խաղեր էի խաղում, կանչում էր տուն։ Ես էլ միշտ լացում էի, երեխեքն էլ գալիս, մայրիկիս ասում էին, որ նուրբ կխաղանք։ Միայն դրանից հետո էր համաձայնվում:

Դպրոցական տարիքում թույլ տվեք ինքնուրույն կամ հարևան երեխաների, եղբոր կամ քրոջ հետ տուն վերադառնալ: Սովորեցրեք երթուղայինից օգտվել, եթե մատչելի է կամ հարմար է ձեր երեխային։

Ավելի մեծ տարիքում, ավարտական դասարաններում կամ ուսանողական կյանքում լիովին վստահեք ինքնուրույն դասի գնալ ու տուն գալ: Մի՛ արգելեք նաև ընկերների հետ որևէ տեղ գնալ, դա նպաստում է նախ՝ անձնական հարաբերություններին, ապա նաև՝ այլ մարդկանց հանդեպ վստահություն ձեռք բերելուն:

Դե, մինչև այդ պետք է սովորացնել, որ անծանոթներից կոնֆետ վերցնել պետք չէ։

Թույլ տվեք դասարանի հետ էքսկուրսիաներին մասնակցել։ Եթե մյուս երեխաների ծնողները չեն գնում, տարբերություն մի՛ դրեք։ Առաջին հերթին վստահե՛ք ձեր երեխային, ապա ուսուցչական կազմին։

Առաջին անգամ մայրս ինձ թույլ տվեց ընկերուհուս հետ տուրով Ամբերդ, Օշական գնալ 6-րդ դասարանում։ Ճիշտ է, 15 րոպեն մեկ անգամ զանգում էր, բայց կարևորը՝ վստահել էր․․․

]]> https://parents.disabilityinfo.am/%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%a4%d6%80%d5%bd%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d6%80%d5%a2/feed/ 0 https://parents.disabilityinfo.am/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab/ https://parents.disabilityinfo.am/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab/#comments Mon, 24 Sep 2018 10:35:01 +0000 http://parents.disabilityinfo.am/?p=826 Դաունի համախտանիշը դատավճիռ չէ, և աշխարհում հազարավոր ծնողներ կարողանում են հաղթահարել բարդություններն ու աջակցել հաշմանդամություն ունեցող իրենց փոքրիկին։ Ինչի՞ց պետք է սկսել, երբ երեխան Դաունի համախտանիշ ունի։

Պետք է ընդունել փաստը

Դաունի համախտանիշի մասին սխալ տեղեկությունների, միֆերի պակաս չկա։ Շրջապատող մարդիկ էլ միշտ չէ, որ կարողանում են անհրաժեշտ աջակցություն ցուցաբերել երեխայի ծնողներին։ Բժշկական եզրակացությունը լսելուց հետո կարող է խուճապ սկսվել։ Ճիշտ ինֆորմացիան վճռորոշ դեր ունի հետագա քայլերի ընդունման համար։ Նախկինում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մասին կարծրատիպերն ավելի շատ էին։ Այսօր շնորհիվ ինֆորմացիայի հասանելիության, առողջապահության համակարգի զարգացման, շատ բան այլ է։ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդկանց կյանքի միջին տևողությունն աճել է մինչև 60 տարի, ավելի շատ երեխաներ են հաճախում դպրոց, մասնագիտություն ձեռք բերում և ինքնուրույն կյանք վարում։

Փաստն ընդունել նշանակում է տեղեկանալ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդկանց առողջական, սոցիալական, հոգեբանական առանձնահատկություններին, ուսումնասիրել, թե ինչպես պետք է աջակցել նրանց և այլն։ Հայաստանում նրանց համար ծառայությունների մեծ բաց կա, բայց համացանցը կօգնի հասկանալու, թե ինչ կարող եք անել ձեր երեխայի կյանքի որակը բարելավելու համար։ Դաունի համախտանիշի բժշկական ու սոցիալական մոդելը հասկանալուց հետո այն արդեն դադարում է բացասական երանգ ունենալուց։

Ծանոթացեք այլ ծնողների հետ

Դուք, ձեր երեխան, ձեր ընտանիքը միակը չեք։ Բարդ չէ գտնել Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաների ծնողների։ Փնտրեք նրանց սոցիալական ցանցերում առկա խմբերում, հասարակական կազմակերպություններում, մանկապարտեզում, դպրոցում։

Նրանց հետ կարող եք մասնակցել փոխօգնության խմբերի հանդիպումների, ընկերանալ և սովորել, թե ինչպես կարելի է աջակցել Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներին, ինչպես կազմակերպել նրանց ժամանցը, կրթությունը և այլն։ Սա շատ կարևոր կետ է, քանի որ հաճախ ծնողներին թվում է, թե իրենք մենակ են իրենց խնդիրների մեջ, իսկ ելք գտնելն անհավանական մի բան է։

Համապատասխան ինֆորմացիա հավաքեք

Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներն այնպիսին են, ինչպիսիք մյուս երեխաները․ նա էլ կարիք ունի այցելելու բժշկի, հագուստ հագնելու, ընկերներ ունենալու, մանկապարտեզ, դպրոց հաճախելու, տոնելու ծննդյան օրը։ Քանի որ ձեր երեխան վաղ թե ուշ սկսելու է մանկապարտեզ, դպրոց հաճախել և օրվա մի մասն առանց ձեզ անցկացնել, ապա հարկավոր է պատրաստ լինել նրա խնամքը մյուսների հետ կիսելու։

Այն կարևոր բաները, որ պետք է իմանալ ձեր երեխայի համար, այն առանձնահատկություններն ու կարիքները, որ նա ունի, որպես ինֆորմացիա հավաքեք ու տրամադրեք ձեզանից բացի նրան խնամող մարդկանց՝ ընտանիքի անդամներին, մանկապարտեզի, խմբակների ու դպրոցի մասնագետներին։ Սա կարևոր է ձեր երեխայի խնամքը կազմակերպելու համար։

Սոցիալականացումը դարձրեք առաջնահերթություն

Թույլ զարգացած մկաններն ու այլ գործոններ կարող են պատճառ դառնալ, որ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդիկ խոսքի խնդիր ունենան։ Լոգոպեդներն իհարկե կարող են օգնել, բայց դա մեկ օրվա կամ մեկ պարապմունքի հարց չէ։ Ժամանակ է հարկավոր։ Մինչև այդ ժամանակն անցնելը կարևոր է, որ երեխան սոցիալականացման խնդիրներ չունենա։ Կարևոր չէ, թե նա որքան «լավ» կամ «վատ» է հաղորդակցվում, կարևոր է ընկերներ ձեռք բերել, չէ՞ որ երեխաները մինչև խոսել սովորելն էլ կարողանում են միմյանց հետ լեզու գտնել։ Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներն էլ կարող են և պետք է ընկերներ ունենան, շփվեն հասարակության մյուս անդամների հետ։ Սա կարևոր է նրանց զարգացման, ինքնուրույնության համար։

Նրան հաճախ տարեք այգի, խաղահրապարակ, պաղպաղակ ուտելու և այլն։ Պարզապես հիշեք, որ նա ամեն ինչից զատ ուղղակի երեխա է։

Ամեն բան կախված է նրանից, թե որքան արագ կկարողանաք ընդունել իրողությունն ու ճիշտ որոշումներ կայացնել։ Պարզապես փորձեք նրան հենց առաջին պահից և առաջին հերթին տեսնել որպես երեխայի։

]]> https://parents.disabilityinfo.am/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab/feed/ 0 https://parents.disabilityinfo.am/8-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%af-%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%be-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5/ https://parents.disabilityinfo.am/8-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%a1%d5%af-%d5%b8%d6%80%d5%b8%d5%be-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a5/#comments Mon, 26 Sep 2016 16:01:04 +0000 http://parents.disabilityinfo.am/?p=788 Հղիության ընթացքում բժիշկները տեղեկացրել են, որ ձեր փոքրիկը Դաունի համախտանիշ ունի: Գուցե չվստահեք նախնական ախտորոշմանը, գուցե մտածեք, թե դա ձեր կյանքի ամենավատ օրն է:

Շատերի պես, դուք էլ գուցե ներքին համոզմունք ունեք, որ հիանալի կյանք եք ունենալու: Ի վերջո, դուք կատարյալ եք. լավ կյանքով եք ապրել, բարձր արժեհամակարգի տեր եք, բարդ աշխատանք եք ունեցել, կրթություն, ձգտումներ, լավ արտաքին ու առողջություն: Կյանքը ձեզ համար պետք է որ լավ շարունակվի: Իսկ հիմա մտածում եք, թե կյանքն անարդար է:

Մենք կպատմենք, թե ինչպես Դաունի համախտանիշը կարող է ձեր կյանքն ավելի լավը դարձնել: Եվ այսպես, ի՞նչ կստանաք փոքրիկի ծննդից: Ինչպե՞ս կարող է այդ երեխան փոխել ձեզ ու ավելի լավը դարձնել:

1. Դուք կսովորեք համբերատար լինել: Հնարավոր է` մի փոքր ավելի երկար սպասեք ձեր փոքրիկի առաջին բառերին, առաջին քայլերին: Ձեր ընկերներն ասես մրցակցում են, հպարտանում, երբ իրենց երեխան բոլորից առաջ է անցնում, ավելի շուտ է սկսում խոսել կամ քայլել: Սակայն դա մրցելու առիթ չէ: Մի՞թե մի փոքր աբսուրդ չէ երեխաներին միմյանց դեմ հանել: Կզայրանայի՞ք ձեր երեխայի վրա, եթե նա գլուխն ուսերին ամուր պահելու համար մի քանի շաբաթ ավելի սպասեր: Եթե ձեր «նորմալ» երեխան փոքրամարմին է ձեր ընկերների երեխաների համեմատ, մի՞թե դրանով պարտված եք դուրս գալիս:

2. Դուք կճանաչեք սիրո իսկական իմաստը: Ո՞վ է արժանի ձեր սիրուն: Կա՞ն նախապայմաններ, որոնց դեպքում պետք է որևէ մեկն արժանի լինի ձեր սիրուն: Մի՞թե ինչ-որ մեկն իր քթի ձևի կամ մաթեմատիկական բարձր գիտելիքներ չունենալու պատճառով մյուսներից քիչ է արժանի ձեր սիրուն: Դուք կիմանաք, որ սերը սահման չունի, չունի որևէ կանոն կամ ակնկալիք, որ սերը գոյություն ունի բոլորիս համար, անկախ նրանից, թե ինչ տեսք ունեք կամ ո՞վ եք, քանի՞ քրոմոսոմ ունեք. յուրաքանչյուրն արժանի է սիրո:

3. Կկոտրեք ձեր կարծրատիպերը: Կդառնաք ազատ մտածելակերպ ունեցող այն մարդը, ում միշտ գաղտնի նախանձել եք:

4. Դուք անվախ ու ավելի անհոգ կդառնաք: Միակ բանը, որ կխաթարի ձեր կյանքը Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխայի ծնող դառնալու դեպքում՝ ժամանակ ու մտավոր ռեսուրսներ տրամադրելն է այն մտքերին, թե արդյոք ինչ-որ բան կարո՞ղ է կամ չի կարող պատահել:

5. Դուք շրջապատված կլինեք իսկապես հաճելի մարդկանցով:

6. Դուք հոգեբանորեն կշահեք ձեր նվիրվածությունից և կվաստակեք ձեր երեխայի ու շատ-շատերի սերը, հիացմունքը:

7. Դուք հոգեպես կաճեք: Այդ ճանապարհի առաջին քայլը կարեկցանքն է: Դալայ լաման ասում էր, որ այդ ճանապարհով առանց ուրախության քայլել չեք կարող:

8. Դուք պարզապես կարող եք հասկանալ կյանքի իսկական իմաստը:

Աղբյուրը՝ www.hubpages.com

Ի՞նչ է ֆոտոթերապիան:

Ֆոտոթերապիան արտ թերապիայի ճյուղերից մեկն է , որի ժամանակ կիրառվում է լուսանկարի բուժող, շտկող հատկությունը: Այն կիրառվում թե՛ որպես առանձին մեթոդ, թե՛ հոգեթերապևտիկ խորհրդատվության ընթացքում՝ դեպրեսիայի, ֆոբիաների, հոգեսոմատիկ հիվանդությունների, ինչպես նաև ընտանեկան խորհրդատվություն ժամանակ:

Այս ուղղությունը հնարավո՞ր է կիրառել հաշմանդամություն ունեցող երեխաների հետ աշխատելիս:

Այո´, անշուշտ: Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար ֆոտոթերապիան ժամանցի ձև է, որ հաճույք է պատճառում: Նրանց հետ նաև շատ հետաքրքիր է աշխատել այս մեթոդով, քանի որ նրանք ունեն շատ վառ երևակայություն, կաշկանդված չեն, չեն փորձում վերլուծել հոգեբանի ուղղած հարցերը, ինչպես դա անում են մեծահասակները, այլ յուրովի են մեկնաբանում լուսանկարները:

Այստեղ շատ կարևոր լուսանկարների ընտրությունը, դրանք պետք է լինեն վառ, պայծառ, տպավորիչ, դրական հույզեր հաղորդող, որպեսզի նայելիս` երեխային փոխանցվեն այդ դրական հույզերը:

Մտավոր խնդիրներ ունեցող երեխաների հետ աշխատելիս ընտրում են այնպիսի նկարներ, որոնք նաև ուսուցողական բնույթ ունեն. օրինակ՝ ցույց են տալիս որևէ քաղաքի գեղեցիկ պատկեր, այսկերպ երեխան ոչ միայն տեսնում է այդ գեղեցիկ պատկերը, այլ նաև ծանոթանում է այդ քաղաքի հետ:

Պե՞տք է հանձնարարել, որ երեխան ինքն էլ լուսանկարի:

Շատ կարևոր է առաջարկել, որ երեխան ինքը լուսանկարի, քանի որ սա օգնում է մասնագետին երեխայի հոգեվիճակը հասկանալու: Եթե երեխան լուսանկարում է մռայլ տեսարաններ, ապա սա վկայում է նրա վատ տրամադրության մասին: Կարելի է նաև խնդրել նրան մեկնաբանել իր լուսանկարը, առաջարկել, որ նա սկսի պայծառ տեսարաններ լուսանկարել:

Օրինակ՝ լեզվական խնդիրների պատճառով շփման դժվարություններ ունեցող երեխային կարելի է հանձնարարել, որ նա լուսանկարի իր ընկերներին, առաջարկի նրանց միասին լուսանկարվել: Այս հանձնարարությունը կատարելով` երեխան զգում է, որ իր ընկերների համար իր խնդիրն այնքան ծանր չէ, որքան իրեն է թվում:

Ծնողները նույնպե՞ս կարող են կիրառել ֆոտոթերապիան:

Այո, ծնողներին նույնպես խորհուրդ է տրվում դիմել ֆոտոթերապայի օգնությանը: Երբ նրանք միասին քաղաքից դուրս արշավ են գնում կամ պարզապես զբոսնում են այգում, ծնողը կարող է առաջարկել երեխային լուսանկարել իր հավանած տեսարանը, մարդուն կամ կենդանուն, ինչպես նաև կարող են միասին լուսանկարել: Սա ոչ միայն զարգացնող աշխատանք կլինի երեխայի համար, այլ նաև ջերմ մթնոլորտ կստեղծի երեխայի և ծնողի միջև, ինչը նույնպես շատ կարևոր է:

Անշուշտ, ծնողները, ովքեր մտավոր խնդիրներ ունեցող երեխա ունեն, գիտակցում են, որ իրենց երեխաներին պետք է հնարավորինս պաշտպանեն սեռական բռնությունից:

Գաղտնիք չէ, որ մեր իրականությունում նրանցից շատերը նախընտրում են երեխաներին թաքցնել հասարակությունից, զրկել ինքնուրույնությունից` այդկերպ ցանկանալով պաշտպանել նրանց միջավայրի վատ ազդեցությունից: Սակայն այս միջոցը չի կարող լավագույն տարբերակ լինել, երեխային պաշտպանելու լավագույն ձևը թերևս նրան իրազեկելն ու կրթելն է:

| Սեռահասունացման տարիքում ծնողները պետք է սկսեն խոսել այդ մասին

Մտավոր խնդիրներ ունեցող երեխաներին սեռական հարաբերությունների մասին պատմելու համար հնարավորինս պարզ բառապաշար ընտրեք, ամեն ինչ իրենց անուններով կոչեք, որպեսզի նրա մոտ շփոթմունք չառաջանա: Ծանոթացրեք նրան իր սեռական օրգանների հետ, դրա համար կարող եք նկարներ կամ ուսուցողական տեսանյութեր օգտագործել: Պատասխանեք նրա բոլոր հարցերին, իսկ եթե որևէ հարցի պատասխան ինքներդ չգիտեք, միասին կարող եք որոնել համացանցում: Կարևոր է, որ ձեր երեխան վստահի ձեզ, խոսի իր զգացողությունների ու այն փոփոխությունների մասին, որ այդ տարիքում կատարվում են նրա օրգանիզմում:

Նկարների կամ տեսանյութերի միջոցով նրան ցույց տվեք, թե ինչ է սեռական ակտը, ինչպիսին կարող է լինել: Սովորեցրեք նրան անվտանգ սեքսի կանոնները` բացատրելով դրա կարևորությունը: Յուրաքանչյուր երեխա յուրահատուկ է, ու ըստ նրա ընկալումների էլ պետք է խոսել: Կարևոր է, որ երեխան իմանա, որ սեռական հարաբերությունները, բացի հաճույքից, նաև վերարտադրողական նշանակություն ունեն, և թե դա ինչպես է տեղի ունենում: Ի տարբերություն մյուս մարդկանց, մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդիկ կարող են շատ պարզ ու անկաշկանդ հարցեր տալ, խոսել ամեն ինչի ու նաև իրենց զգացողությունների մասին, սակայն պետք է իմանան, որ ամեն տեղ և բոլորի հետ դա անել չի կարելի:

| Ինչ է սեռական բռնությունը

Վիճակագրական տվյալների համաձայն` մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդիկ երկու անգամ ավելի շատ են բռնության ենթարկվում մյուսների համեմատ: Երեխային սեռական բռնությունից պաշտպանելու համար նախ պետք է իմանալ, թե ինչպես այն կարող է դրսևորվել:

| Սեռական բռնության տեսակներն են

• Սեռական ոտնձգություն: Հայացքներ, առաջարկներ, կատակներ, սպառնալիքներ՝ ցանկացած գործողություն, որը դիմացինի մեջ առաջացնում է անհանգստություն, տհաճություն, վախ:
• Սեռական օրգանների ցուցադրություն հասարակական վայրերում:
• Բռնաբարություն՝ օրալ, անալ կամ գենիտալ կոնտակտ. ներթափանցում առնանդամով կամ որևէ այլ առարկայով:
• Պարտադրաբար նկարահանումներ, պոռնոգրաֆիկ նյութերի ստիպողաբար ցուցադրում:
• Ստիպողական ձեռնաշարժություն (մաստուրբացիա):
• Ֆրուտաժ՝ հանրային վայրում ֆիզիկական կոնտակտ՝ սեռական օրգանների (կամ մարմնի այլ մասերի) շփում այլ անձի մարմնի տարբեր մասերին:
• Ինցեստ: Սեռական բռնություն, որը դրսևորվում է արյունակցական կապի մեջ գտնվող անձանց միջև (օրինակ՝ հայր-երեխա, հորեղբայր-երեխա, զարմուհի-երեխա):
• Վուաերիզմ՝ գաղտնի հետևում, դիտում, օրինակ` հագուստը փոխելիս, լոգանք ընդունելիս:
• Սեռական բռնություն երեխայի նկատմամբ: Երեխայի օգտագործում սեռական բավարարություն ստանալու նպատակով:

Պետք է հիշել, որ սեռական գործողությունները, հարաբերությունները բռնություն են համարվում այն դեպքում, եթե դրանք միակողմանի ցանկության ու համաձայնության պարագայում են տեղի ունենում: Երեխան պետք է հասկանա, որ կարող է և իրավունք ունի սեռական հարաբերություն ունենալու, սակայն միայն այն ժամանակ և այն մարդու հետ, ում ինքը կնախընտրի:

| Սեռական բռնության հետևանքները

Սեռական բռնությունն անհետևանք չի անցնում: Բռնության ենթարկվածների մոտ ֆիզիկական և հոգեբանական հետևանքներ են ի հայտ գալիս:

| Հոգեբանական հետևանքներ

• Անվտանգության ու անապահովության զգացում
• Ցածր ինքնագնահատական
• Բարկության զգացում
• Ամոթի, մեղքի, վախի, թերարժեքության զգացում
• Շփման դժվարություններ
• Ճնշվածություն, դեպրեսիա

| Ֆիզիկական հետևանքներ

• Կոտրվածք
• Արյունահոսություն (ներքին, արտաքին)
• Կապտուկներ
• Քերծվածքներ
• Այրվածքներ
• Մարմնական, ներքին օրգանների վնասվածք
• Սեռական օրգանների վնասվածք

| Ինչ անել, եթե երեխան բռնության է ենթարկվել

Նման դեպքերում չի կարելի մեղադրել երեխաներին: Նրանք ավելի քան երբևէ ձեր աջակցության կարիքն ունեն: Պետք է հիշեք, որ ցանկացած մարդ կարող է բռնության զոհ դառնալ: Ձեր երեխայի հանդեպ սեռական բռնություն կարող են գործադրել այն վայրերում, որտեղ դուք նրան արգելել եք լինել: Ձեր արձագանքից վախենալով` երեխան կարող է թաքցնել կատարվածի մանրամասները: Նրա համար այդ ժամանակ կարևոր կլինի ձեր բարկությունը, որովհետև ձեր խոսքին հակառակ է գործել: Ամեն դեպքում, անկախ նրանից, թե որտեղ է տեղի ունեցել դեպքը, ով է հեղինակն ու ինչպիսին են հետևանքները, ձեր երեխան մեղավոր չէ դրանում: Այդ ժամանակ մոռացեք, որ արգելել էիք այս կամ այն տեղը գնալ, որովհետև դեպքն արդեն պատահել է, ու կարևորն արդեն հետևանքների մասին մտածելն է, նրան աջակցելը:

Մի´ թաքցրեք կատարվածն ու մի´ մեկուսացրեք ու մի´ պատժեք նրան: Եթե հոգեբանական խնդիրներ են առաջացել, մի´ ամաչեք մասնագետի օգնությանը դիմելուց: Հիշեք, որ օրենքը կարող է պատժել բռնարարին, ու դեպքի մասին անպայման տեղեկացրեք ոստիկանությանը:

Հ.Գ. Ձեր երեխային արգելված վայրերի ցուցակ ներկայացնելու փոխարեն բացատրեք նրան, թե ինչու նախընտրելի չէ նման վայրեր հաճախել, ինչ վտանգներ կան, ինչ հետևանքներ կարող են լինել: Երեխան չպետք է վախենա, նա պետք է հասկանա, որ դուք պաշտպանում եք նրան, հոգ տանում իր մասին:

Աջակցության, անվճար խորհրդատվության համար կարող եք դիմել Սեռական բռնության ճգնաժամային կենտրոն՝ 080.00.12.80 հեռախոսահամարով:

Քանի որ ինքը` երեխան դեռ չի գիտակցում, թե ինչ է կատարվում, և ինքն ինչ խնդիրներ ունի, շատ կարևոր է, որ ծնողները նրան սովորեցնեն, թե ինչպես պետք է հետևի իր օրգանիզմին, առողջությանն ու հետագայում ինչպես ճիշտ պլանավորի իր կյանքը ինքնուրույն լինելու համար:

Շաքարային դիաբետի նախանշանները

Հետևյալ նախանշանների դեպքում անհրաժեշտ է երեխային հետազոտության տանել`

• ծարավի զգացում (երեխան սկսում է սովորականից շատ հեղուկ օգտագործել և մեկ բաժակ ջրի կամ հյութի փոխարեն կարող է միանգամից մի ամբողջ շիշ խմել),
• գիշերամիզություն,
• չնայած լավ ախորժակին` երեխան աստիճանաբար նիհարում է,
• ակտիվության նվազում, թուլության զգացում, ցերեկը քնելու ցանկություն:

Շաքարային դիաբետի ժամանակ օրգանիզմում պակասում է ինսուլինի քանակը, ու արյան մեջ եղած գլյուկոզը «չի օգտագործվում», իսկ բջիջները սկսում են «քաղցել», և որպես էներիգիայի աղբյուր շաքարի փոխարեն օրգանիզմում առկա ճարպն են օգտագործում: Հենց դրա համար էլ երեխայի քաշի նվազումը որպես նախանշան է դիտվում:

Բջիջներում ճարպի այրման պարագայում ավելի շատ է արտադրվում այսպես ասած կետոնային մարմինը, որը հետո մեզի հետ ացետոնի տեսքով դուրս է գալիս: Եթե բուժումը չսկսվի, երեխայի մոտ կարող է «դիաբետիկ կետոացիդոզ» սկսվել:

Միակ դեղամիջոցը, որ կարող է երեխային օգնել, ինսուլինն է: Հարկ եղած դեղաչափով ինսուլինի ամենօրյա ընդունումը միանգամայն բավարար է երեխայի լիարժեք կյանքի ապահովման համար: Նա կարող է դպրոց, համալսարան գնալ, կարիերա ստեղծել ու ընտանիք կազմել, երեխաներ ունենալ մյուս բոլոր մարդկանց պես:

Երեխաների մոտ շաքարային դիաբետի առաջացման պատճառները

Որքան էլ բժշկությունը զարգանում է, միևնույն է` այս հարցի հստակ պատասխանը առայժմ չկա: Հայտնի է սակայն, որ շաքարային դիաբետ ձեռք բերելու մեջ էական դեր ունի նաև ժառանգականությունը: Սակայն դա չի նշանակում, որ շաքարային դիաբետ չունեցող ծնողների երեխաները չեն կարող այդ խնդրին բախվել: Կյանքի ընթացքում ունեցած սթրեսները, տարատեսակ ինֆեկցիաները և մի շարք այլ պատճառներ նույնպես կարող են շաքարային դիաբետ առաջացնել:

Ինչ վերաբերում է տարածված այն կարծիքին, թե շաքարի քիչ օգտագործումը կարող է երեխաներին հետ պահել դիաբետից, ապա դա այդպես չէ: Պարզապես այն ընտանիքները, որտեղ արդեն կա շաքարային դիաբետ ունեցող մարդ, որպես ռիսկի նվազեցման միջոց արգելում են երեխաներին շատ քաղցրավենիք, կոնֆետ, խմորեղեն ուտել:

Նոր կենսակերպ

Լիարժեք կյանքով ապրելու համար երեխան պետք է սովորի ինքնուրույն վերահսկել իր օրգանիզմը, կանոնավոր հետազոտվի` արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակը որոշելու համար, հետևի սննդակարգին ու ֆիզիկական ակտիվությանը և, կախված հետազոտության արդյունքից, կարողանա կարգավորել ինսուլինի ընդունման դեղաչափը:

Պետք է երեխաներին սովորեցնել, թե որքան կարևոր է առողջ սնունդը: Կարևոր է, որ երեխան հասկանա ու բացառի շաքարի օգտագործումը:

Անհրաժեշտ է, որ երեխան սպորտով զբաղվի, որպեսզի այդպես կարողանա ապահովել մարմնի ֆիզիկական ակտիվությունը: Շաքարային դիաբետն ամբողջ օրը տանը մնալու, անկողնում պառկելու հիմք չէ: Ֆիզիկական վարժություններն իջեցնում են արյան մեջ պարունակվող գլյուկոզի քանակը, երեխայի մկաններն ավելի են զարգանում, մեծանում է թոքերի ծավալը:

Այս ամենից բացի կարևոր է նաև երեխայի հոգեբանական վիճակը: Ֆիզիկական վարժություններն օգնում են երեխաներին ձերբազատվելու սթրեսից ու վատ տրամադրությունից, բարձրացնում են ինքնագնահատականը:

Պետք է հիշել, որ շաքարային դիաբետը դատավճիռ չէ, ու հազարավոր մարդիկ լիարժեք կյանքով են ապրում, կրթություն ստանում, աշխատանք ձեռք բերում ու ընտանիք կազմում: Շաքարային դիաբետ ունեցող երեխաների ծնողները առաջնային պետք է դարձնեն հոգեբանական կողմը: Նրանք պետք է երեխայի մեջ լիարժեքության զգացում ստեղծեն, որպեսզի իր ամբողջ կյանքի ընթացքում նա այն մտածողությամբ ապրի, որ շաքարային դիաբետը կարգավիճակ է, ոչ թե հիվանդություն:

«Աղետների ռիսկի նվազեցման կրթություն». այսպես է կոչվում ձեռնարկը, որը մշակվել և տպագրվել է Եվրամիության կողմից ֆինանսավորված և ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամի (ՅՈՒՆԻՍԵՖ) կողմից իրականացված «Աջակցություն Հարավային Կովկասի խոցելի համայնքներում և հաստատություններում աղետների ռիսկի նվազեցմանը» ծրագրի շրջանակներում: Գրքույկը երաշխավորված է ՀՀ կրթության և գիտության նախարության կողմից։ Հեղինակը Թերեզա Դիլբարյանն է։

Այն նվիրված է մանկավարժի և ծնողի համագործակցությանը երեխայի անվտանգ դաստիարակության գործում: Ուղեցույցը նախատեսված է նախադպրոցական տարիքի երեխաների և տարրական դպրոցի աշակերտների աղետների ռիսկի նվազեցման (ԱՌՆ) կրթության համար: Այն ներառում է ԱՌՆ կրթության հարցերով ծնողական ժողովների կոնսպեկտներ, տարաբնույթ առաջադրանքներ, ծնողների համար նախատեսված հարցաթերթիկներ և հուշաթերթիկներ, ծնողներին ուղղված ուղերձներ և այլն: Ուղեցույցի առաջադրանքները կազմված են այնպես, որ ծնողները երեխաների ԱՌՆ կրթությունը շարունակեն ընտանիքում:

Հաշմանդամությունը հիվանդություն չէ, և եթե երեխան որևէ դժվարություն ունի կամ իր կարողություններով տարբերվում է մյուսներից, դեռևս չի նշանակում, որ թույլ է կամ բուժման կարիք ունի: Ուժը լայն հասկացություն է, կարող է բոլորի մոտ տարբեր լինել: Պարտադիր չէ, որ հաշմանդամություն ունեցող բոլոր երեխաներն իրենց ֆիզիկական ուժով զիջեն իրենց հասակակիցներին:

2. Միայն ներառական կամ հատուկ դպրոց կարող են հաճախել և հատուկ մանկավարժի կամ այլ մասնագետի օգնությամբ կարող են սովորել:

Ներառական կամ հատուկ դպրոցները համալրված են բազմամասնագիտական թիմով` հատուկ մանկավարժ, հոգեբան, սոցիալական աշխատող և այլք: Այս մասնագետներն աջակցում են, որ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կրթությունն ավելի արդյունավետ իրականացվի: Սակայն ոչ միշտ է նրանց օգնությունն անհրաժեշտ: Հաճախ երեխան կարող է հատուկ մանկավարժի ծառայությունների կարիք ունենալ ընդամենը մեկ կիսամյակ կամ ուսումնական տարի: Բացի այդ, եթե հաշմանդամություն ունեցող երեխան ունի միայն ֆիզիկական միջավայրի հարմարեցման կարիք, ապա հնարավոր է չունենա լրացուցիչ մասնագետների կարիք:

Սակայն սա չի նշանակում, որ հանրակրթական դպրոցը, որը չունի հատուկ մասնագետներ, չի կարող ընդունել և լիարժեք կազմակերպել հաշմանդամություն ունեցող աշակերտի ուսուցումը: Երեխաները կարող են սովորել այն դպրոցներում, որոնք ընտրում են ծնողները, և այդ կրթությունը կարող է արդյունավետ լինել, եթե դպրոցի անձնակազմը և երեխայի ընտանիքը համագործակցում են, կարողանում են ճկուն լինել երեխայի կրթական կարիքները բավարարելիս:

3. Ընկերներ չունեն, դպրոցում նրանց ծաղրում են:

Երեխաները սովորաբար ավելի անկաշկանդ և ազատ են իրենց մտքերը, կարծիքն ու վերաբերմունքն արտահայտելու հարցում, եթե նույնիսկ դրանք բացասական են: Սակայն սովորաբար նրանց վերաբերմունքը և վարքագիծը մեծ մասամբ կախված են մեծերից: Եթե ծնողները, ուսուցիչները և դպրոցի աշխատակազմը համապատասխան տեղեկություններ տրամադրեն աշակերտներին և նպաստեն ընկերական և դրական միջավայրի ստեղծմանը, երեխաները հեշտությամբ կընդունեն իրենց ընկերներին այնպիսին, ինչպիսին նրանք կան: Այն դպրոցներում, որտեղ թեկուզ չնչին աշխատանք է կատարվում երեխաների հետ, նրանք որևէ դժվարություն չեն ունենում հաշմանդամություն ունեցող իրենց հասակակիցներին հասկանալու, նրանց ընդունելու և լիարժեք ընկերություն անելու համար:

4. Առանց ծնողների մշտական խնամքի և աջակցության չեն կարող դպրոցում սովորել:

Եթե դպրոցներում չեն ստեղծվել համապատասխան պայմաններ և հավասար հնարավորություններ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար, ապա նրանց ծնողները ստիպված են ամբողջ օրը դպրոցում անցկացնել` երեխայի տարբեր կարիքները հոգալու համար: Սակայն բոլոր հարմարությունների և անհրաժեշտ կազմակերպչական աշխատանքների առկայության դեպքում նրանք կարող են իրենց ողջ օրն անցկացնել դպրոցում առանց ծնողների մշտական ներկայության: Այս հարցում ևս կարևոր է դպրոց-ընտանիք համագործակցությունը, ինչպես նաև լրացուցիչ ծառայությունների առկայությունը դպրոցում: Այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ հաշմանդամություն ունեցող ոչ բոլոր երեխաներն ունեն լրացուցիչ օգնության կարիք:

5. Զգայուն են, շփման մեջ առանձնահատուկ մոտեցում են պահանջում:

Հաշմանդամության որոշ տեսակների դեպքում երեխաները երբեմն ավելի զգայուն են, քան իրենց հասակակիցները: Օրինակ` աուտիզմ ունեցող երեխաները գերադասում են անաղմուկ, հանգիստ միջավայրը, սակայն այս պայմանները նպաստավոր են ոչ միայն նրանց, այլ նաև բոլոր մյուս երեխաների համար: Երբեմն սովորելու դժվարություն ունեցող երեխաներն ավելի բաց են լինում, ավելի հակված են շփման և ընկերության: Ոմանք էլ հակառակը՝ ավելի փակ են և սիրում են մենակ մնալ, խաղալ իրենց խաղալիքներով: Ամեն դեպքում նրանց պետք է վերաբերվել և շփվել նրանց հետ այնպես, ինչպես բոլոր երեխաների հետ: Չէ՞ որ բոլորն էլ առանձնահատուկ մոտեցման կարիք ունեն:

6. Տնային գործերում նրանց հնարավոր չէ ներգրավել։

Շատ ծնողներ տարբերություն չեն դնում հաշմանդամություն ունեցող և չունեցող իրենց երեխաների միջև տնային գործերում նրանց ներգրավելիս: Երեխաներին «գործի դնելը» ամենևին չի նշանակում, որ ծնողները նրանց ավելի քիչ են սիրում, չեն խնայում կամ փորձում են շահագործել: Հակառակը, սա ցույց է տալիս երեխաներին, որ իրենց վստահում են, որ իրենք կարող են օգտակար լինել, եթե նույնիսկ փոքրիկ հանձնարարություն են կատարում: Փորձը ցույց է տալիս, որ դա միայն նպաստում է նրան, որ երեխաները դառնան ինքնուրույն, պատասխանատու և հոգատար իրենց ընտանիքի անդամների նկատմամբ:

7. Նրանք շատ յուրահատուկ են, միշտ որևէ բնատուր տաղանդով են օժտված։

Իրականում հաշմանդամություն ունեցող շատ երեխաներ շնորհալի են, ինչպես մյուս երեխաները: Հաճախ ծնողները նրանց զարգացմանն ավելի շատ ժամանակ են նվիրում, և դա տալիս է իր դրական արդյունքը: Քանի որ հաշմանդամություն ունեցող երեխաներն ավելի քիչ են, ապա նրանց մեջ հանդիպող շնորհալիները մարդկանց համար ավելի աչքի են ընկնում: Սակայն չենք կարող ասել, որ հաշմանդամություն ունեցող բոլոր երեխաները շնորհալի են կամ՝ հակառակը: Մարդիկ տաղանդավոր լինում են կամ՝ ոչ, անկախ ամեն ինչից:

8. Նրանց խնամքի համար ավելի շատ գումար է անհրաժեշտ:

Հաշմանդամություն ունեցող երեխայի զարգացման, վերականգնման համար տարբեր ծառայություններ են անհրաժեշտ: Դրանք ոչ միշտ է, որ անվճար են կամ հասանելի հատկապես մարզերում կամ ծայրամասերում ապրող ընտանիքներին, և նրանք ստիպված են ավելի շատ գումար ծախսել դրանք ապահովելու համար: Սակայն եթե անհրաժեշտ բոլոր ծառայությունները տրամադրվեն համայնքներում, երեխայի բնակության վայրին մոտ գտնվող տարածքներում, դպրոցներում և զարգացման կենտրոններում, ապա լրացուցիչ գումարի կարիք չի լինի:

9. Հարմար մասնագիտություն չեն կարող ձեռք բերել:

Հաճախ ծնողներին տանջում է այն միտքը, որ դպրոցն ավարտելուց հետո իրենց երեխաները չեն կարողանա շարունակել կրթությունը, իրենց կարիքներին համապատասխան մասնագիտություն ձեռք բերել և այլն: Հայաստանում իրոք դժվար է ապահովել հաշմանդամություն ունեցող երեխաների կրթությունը ինչպես դպրոցում, այնպես էլ դպրոցից հետո: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է այդ մասին վաղօրոք մտածել, նախքան դպրոցն ավարտելու մոտենալը պետք է ավելի շատ տեղեկություններ հավաքել մասնագիտական և բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների և ուսուցանվող մասնագիտությունների մասին: Պետք է հիշել, որ մասնագիտություն ընտրելիս ևս պետք է կենտրոնանալ երեխայի ուժեղ կողմերի վրա, ծնողները պետք է օգնեն նրան մասնագիտության ընտրության հարցում` որն է նրան ավելի հոգեհարազատ, ինչը նա սիրով և հաճույքով կանի, ինչպես է պատկերացնում իրեն ապագայում և այլն: Եվ ինչպես բոլորը, այնպես էլ հաշմանդամություն ունեցող երեխաները կկարողանան գտնել իրենց երազանքին հասնելու և սիրած մասնագիտությունն ունենալու միջոցները:

10. Նրանք, միևնույն է` չեն գնահատի ծնողների ջանքերը և մեծ հաջողության չեն հասնի։

Բոլոր երեխաները զգայուն են, և եթե նույնիսկ չեն արտահայտվում, ապա տեսնում և զգում են ծնողների ջանքերը, որոնք ուղղված են իրենց երջանիկ մանկություն և որակյալ կրթություն ապահովելուն: Թեև ծնողներն ամեն ինչ անում են իրենց երեխայի լիարժեք կյանքի համար առանց որևէ ակնկալիքի, այնուամենայնիվ, պետք է հիշել, որ դրանք անպայման կտան իրենց պտուղները: Երեխաները կհասնեն հաջողության, լինեն դրանք մեծ թե փոքր, միևնույն է, նրանք չեն կարողանա դրան հասնել առանց ծնողների աջակցության և սիրո:

| Նախ և առաջ` դադարեք նրա փոխարեն ինչ-որ բան անել՝ շորերը հագցնել, նրա համար փոքրիկ կենցաղային գործեր անել: Եթե նա կարողանում է իր խաղալիքները դասավորել պահարանում, գրքերը դարակներում դնել, հագուստը փոխել, սնունդ ընդունել և այլն, ապա թողեք, որ ինքնուրույն անի դա, թեկուզ դժվարությամբ: Թվում է` սրանք աննշան գործողություններ են, որ մայրիկները ձեռքի հետ հասցնում են անել, բայց այդ ամենը երեխային ստիպում է ինքնուրույն լինել տնից սկսած:

| Երբ ընտանիքում որևէ հարց է քննարկվում, հատկապես, եթե դա վերաբերում է հաշմանդամություն ունեցող ձեր փոքրիկին, չպետք է նրան մեկուսացնել զրույցի ժամանակ: Եթե նույնիսկ ամեն ինչ արդեն որոշված է, միևնույն է, պետք է երեխային հնարավորություն տալ իր կարծիքը հայտնելու և իրեն մասնակից զգալու: Անհրաժեշտ է երեխային ցույց տալ, որ նրա դերը կարևոր է ընտանիքում, օրինակ` նոր կահույք ընտրելիս նրա կարծիքը ևս հարցրեք, կարևորեք նրա դերը որոշումների կայացման հարցում:

| Նրանց որոշումներ կայացնելու և ընտրության հնարավորություն տվեք: Եթե նույնիսկ կարծում եք, որ այդքան էլ լավ բան չի ընտրում իր համար, և նրա ընտրությունը ձեզ այնքան էլ դուր չի գալիս, այդուհանդերձ, փորձեք վստահել նրան: Եթե նույնիսկ սխալվում է, նա պետք է ինքնուրույն դա զգա և հասկանա, որ դա իր որոշման արդյունքն է:

| Բացի դպրոցից, լավ կլինի, եթե նա կարողանա որևէ խմբակի, որևէ այլ պարապմունքի մասնակցել, որտեղ կշփվի հասակակիցների հետ, ինքնաարտահայտման հարթակ կունենա: Ի դեպ, չպետք է «խղճալ» նրան, եթե շատ հանձնարարություններ ունի տանը կատարելու: Դասերը պատրաստելիս ուղղորդեք նրան, բացատրեք, եթե որևէ բան չի հասկանում, բայց երբեք նրա փոխարեն մի´ կատարեք տնային հանձնարարությունները: Դա նրան պատասխանատվությունից խուսափելու ճանապարհը ցույց կտա:

| Հնարավորության դեպքում նրան մասնակից դարձրեք իր տարիքային խմբին հարմար մշակութային իրադարձություններին, մի´ զրկեք նրան դպրոցական միջոցառումներից և երեկույթներից: Պարտադիր չէ, որ դպրոցական բոլոր առիթներին նրան ուղեկցեք. այդկերպ դասընկերներին թույլ կտաք հոգալ իրենց դասընկերոջ մասին, նրան ավելի մոտ լինել, ավելի լավ ճանաչել:

| Երեխային հնարավորություն տվեք երբեմն ձեզնից հեռու գտնվել: Կարելի է սկսել տատիկի տնից կամ էլ ընկերներին հյուր գնալուց: Կարճ ժամանակով տնից բացակայելը թույլ կտա նրան ավելի մեծ և հասուն զգալու: Լավագույն տարբերակը, իհարկե, մանկական ճամբարներն ու հավաքներն են: Եվ չպետք է անհանգստանալ սննդի և կենցաղային այլ պայմանների մասին, այս դեպքում ամենակարևորը շփումն է, սեփական կենցաղն ու առօրյան կազմակերպելը և, իհարկե, առանց ծնողների ապրելու փորձը:

| Այս բոլոր քայլերը, թերևս, անարդյունավետ կլինեն, եթե երեխայի մոտ բարձր ինքնագնահատական ձևավորելու քայլեր չանեք: Մարդու կայացման կարևորագույն պայմանը բարձր ինքնագնահատականն է: Առանց դրա ձեր երեխան չի կարողանա ինքնաբավ լինել: Նա պետք է զգա, որ հպարտանում եք իրենով, իր կատարած նույնիսկ փոքրիկ քայլերով, չնչին թվացող ձեռքբերումներով: Նա պետք է զգա, որ վստահում եք իրեն:

| Այս ամենի մեջ, սակայն, կարևոր մի կետ կա: Թերևս ամենակարևորը. ձեր փոքրիկին հաճախ ասեք, որ սիրում եք նրան: Հավատացեք` նա գիտի այդ մասին, սակայն ցանկանում է նորից ու նորից լսել: Սերն ավելի քան որևէ այլ բան ուժ և ինքնավստահություն է հաղորդում մարդուն:

Մի քանի փորձ, և ինքներդ կտեսնեք, որ ձեր երեխան հաղթահարում է մեծանալու «սովորական» դժվարությունները ու ձեր խորհուրդների, հոգատարության ու վստահության շնորհիվ մեծ աշխարհ է մտնում որպես ինքնուրույն և հասուն մարդ: