Անկատար օստեոգենեզ ունեցող երեխաների դեպքում ինքնուրույնության զարգացման համար շատ կարևոր է փորձել տան միջավայրը հարմարեցնել երեխայի կարիքներին:

Առաջնահերթ պետք է սկսել տան այն հատվածներից, որտեղ երեխան անցկացնում է օրվա մեծ մասը: Գլխավոր և ամենակարևոր վայրերից մեկը սանհանգույցն է, քանի որ ինքնավստահության ձեռք բերման հարցում սեփական հիգիենային հետևելը մեծ տեղ է գրավում: Կարևոր է, որ երեխան ընդունի և հասկանա՝ իր օրգանիզմում չկան տգեղ կամ անպետք օրգաններ, մարմնի յուրաքանչյուր հատված անհրաժեշտ է մաքուր պահել առաջին հերթին սեփական առողջության պահպանման համար։

Տան մյուս անդամների նման երեխային նույնպես տեղ հատկացրեք լոգանքի պարագաները պահելու համար․ գլխավոր պայմանը ցածր բարձրությունն է, որը նախապես քննարկում եք երեխայի հետ: Օրինակ՝ սրբիչի կախիչի համար հարմար բարձրություն է պետք, լվացարանի կողքին աթոռ է հարկավոր, իսկ եթե բարձրությունը հարմարեցվի՝ ավելի լավ։ Լոգարանի առկայության դեպքում հարմար տարբերակ գտեք ինքնուրույն բարձրանալու համար, եթե լոգարան չկա, ապա նորից կարող եք փոքրիկ աթոռ դնել լոգանք ընդունելիս նստելու համար:

Չենք մոռանում հայելու մասին. եթե ընդհանուր օգտագործման հայելու համար երեխայի հասակը չի բավարարում, ապա առանձին հայելի տեղադրեք։ 

Ընտանիքիս բոլոր անդամները բարձրահասակ են, հնարավոր չէր հայելին ցածր տեղադրել։ Ուստի իմ բախտը բերել է՝ հատուկ ինձ համար դռան վրա մեծը տեղադրել ենք, սենյակումս էլ 2 մետրանոց հայելի կա։

Սկզբնական շրջանում ծնողների օգնությունն անխուսափելի է, այնուհետև ժամանակ առ ժամանակ փորձեք երեխային մենակ թողնել։ Նա հաստատ հարմար լուծում կգտնի:
Նույն սկզբունքը կիրառում ենք նաև ննջասենյակի հարցում։ Եթե երեխան քրոջ կամ եղբոր հետ է կիսում սենյակը, ապա ամեն ինչ փորձեք անել այնպես, որ երկուսի համար հավասար պայմաններ լինեն։ Սա կօգնի նրանց միջև վստահության, հավասարության մթնոլորտ ստեղծելու:

Զգեստապահարանում ցածր դարակներ հատկացրեք հաշմանդամություն ունեցող ձեր երեխայի հագուստի համար, որպեսզի կարողանա ինքնուրույն հագուստ ընտրել։

Կարևոր է նաև սովորեցնել, որ առանց կաշկանդվելու տան անդամներից օգնություն խնդրի և չսահմանափակվի միայն մայրիկի հետ շփմամբ:

Անհրաժեշտ է, որ երեխան տնային հարցերում իր մասնակցությունն ունենա։ Չպետք է մտածել, թե կծանրաբեռնեք կամ կցավեցնեք նրան։ Հանձնարարեք այնպիսի գործեր, որոնք կարող է նստած կատարել․ օրինակ՝ փոշի սրբել, դարակներ դասավորել: Մեծանալուն զուգահեռ կարելի է նաև ներգրավել խոհանոցի աշխատանքներում, օրինակ՝ աղցան կտրատել, ընթրիքի սեղանը դասավորել։ Սովորեցրեք օգտվել գազօջախից, ընտանիքի անդամների կամ հյուրերի համար թեյ, սուրճ պատրաստել։

Ինձ, չգիտեմ ինչու, միշտ արևածաղիկ բովելու գործն էր բաժին հասնում։ Հիմա արդեն ամբողջ տան հոգսն ինձ վրա է։

Ամուր աթոռ տեղադրեք և խնդրեք ամանները լվանալ: Այսկերպ ոչ միայն կնպաստեք նրա ինքնուրույնությանը, այլ նաև ինքնագնահատականի բարձրացմանը։ Նա կզգա, որ կարևոր է ընտանիքի համար, իր ներդրումն ունի տնային գործերում։

Չպետք է նաև սահմանափակել տնից դուրս, օրինակ՝ խանութ գնալը: Եթե մոտ խանութ կա, հանձնարարեք փոքր բաներ գնել․ դա կօգնի շրջապատին ծանոթանալու և կողմնորոշվելու նոր միջավայրում։ Եթե խանութը հեռու է կամ անհրաժեշտ է փողոց անցնել՝ սկզբնական շրջանում միասին գնացեք, սովորեցրեք հետիոտնային երթևեկության կանոնները։ Դրսում սպասեք, մինչև ինքնուրույն գնումներ կատարի։

Պետք չէ հեռու պահել նաև բակային խաղերից, հասակակիցների հետ շփումներից, իսկ դուք կարող եք պատուհանից հետևել։ Դա օգտակար է թե՛ նրա, թե՛ հասակակիցների համար: Ձեր երեխան բնազդաբար կհասկանա՝ ի՞նչն է իր համար անվտանգ, ի՞նչը՝ ոչ: Կտրուկ մի՛ արգելեք ակտիվ խաղերին մասնակցել․ երեխաներն իրենք իրենց հարմար անվնաս տարբերակ կգտնեն, հավատացե՛ք։

Մայրս հենց տենում էր՝ բռնոցի, հալամուլա, գնդակով կոպիտ խաղեր էի խաղում, կանչում էր տուն։ Ես էլ միշտ լացում էի, երեխեքն էլ գալիս, մայրիկիս ասում էին, որ նուրբ կխաղանք։ Միայն դրանից հետո էր համաձայնվում:

Դպրոցական տարիքում թույլ տվեք ինքնուրույն կամ հարևան երեխաների, եղբոր կամ քրոջ հետ տուն վերադառնալ: Սովորեցրեք երթուղայինից օգտվել, եթե մատչելի է կամ հարմար է ձեր երեխային։

Ավելի մեծ տարիքում, ավարտական դասարաններում կամ ուսանողական կյանքում լիովին վստահեք ինքնուրույն դասի գնալ ու տուն գալ: Մի՛ արգելեք նաև ընկերների հետ որևէ տեղ գնալ, դա նպաստում է նախ՝ անձնական հարաբերություններին, ապա նաև՝ այլ մարդկանց հանդեպ վստահություն ձեռք բերելուն:

Դե, մինչև այդ պետք է սովորացնել, որ անծանոթներից կոնֆետ վերցնել պետք չէ։

Թույլ տվեք դասարանի հետ էքսկուրսիաներին մասնակցել։ Եթե մյուս երեխաների ծնողները չեն գնում, տարբերություն մի՛ դրեք։ Առաջին հերթին վստահե՛ք ձեր երեխային, ապա ուսուցչական կազմին։

Առաջին անգամ մայրս ինձ թույլ տվեց ընկերուհուս հետ տուրով Ամբերդ, Օշական գնալ 6-րդ դասարանում։ Ճիշտ է, 15 րոպեն մեկ անգամ զանգում էր, բայց կարևորը՝ վստահել էր․․․

]]> https://parents.disabilityinfo.am/%d5%ab%d5%b6%d6%84%d5%b6%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b5%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%a8-%d6%87-%d5%a4%d6%80%d5%bd%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d6%80%d5%a2/feed/ 0 https://parents.disabilityinfo.am/%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b4%d5%a2-%d5%b9%d5%a5%d6%84-%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b5%d5%b6%d5%ab%d5%bd%d5%af-%d5%a5%d5%b2/ https://parents.disabilityinfo.am/%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%b4%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b4%d5%a2-%d5%b9%d5%a5%d6%84-%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%bf%d5%ab-%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b5%d5%b6%d5%ab%d5%bd%d5%af-%d5%a5%d5%b2/#comments Thu, 04 Oct 2018 15:15:10 +0000 http://parents.disabilityinfo.am/?p=831 Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողներից հաճախ եմ լսում, որ բազմիցս բժիշկների են դիմել, բայց միաձայն եզրակացություն երեխայի առողջական խնդրի մասին չունեն։ Ես այդ ծնողներից մեկն եմ։

Որդուս ծնվելուց հետո առաջին բանը, որ իմացանք՝ երիկամներից մեկի բացակայությունն էր։ Ամիսներ անց հայտնի դարձավ, որ սրտի խնդիրներ ունի։ Արդեն 8-9 ամսականում սկսեցինք նկատել, որ «ինչ-որ բան այն չէր»։ Ի տարբերություն հասակակիցների, տղաս հայացքը չէր կենտրոնացնում, չէր արձագանքում ձայներին, ուշադրության պակաս ուներ։ 10 ամսականում նրա մոտ առաջին ջերմային ցնցումը գրանցվեց, հետո հաճախ կրկնվեց։ Այդ ընթացքում մեզ համար դեռ առաջնահերթ էին ֆիզիկական առողջության խնդիրները, ուրիշ ոչնչի մասին չէինք մտածում։

Մեր ընտանիքում երբեք խոսակցություն չի եղել որդուս տարբեր լինելու այս կամ այն խնդիրների մասին։ Հիշում եմ՝ հերթական անգամ, երբ հիվանդանոցից տուն եկանք, ամուսնուս մայրը հարցրեց, թե ի՞նչ ասաց բժիշկը, ի վերջո երեխան ի՞նչ խնդիր ունի: «Իսկ ի՞նչ տարբերություն»,- պատասխանեցի։

Մենք բոլորս ուղղակի ընդունեցինք, որ մեր երեխան այսպիսին է, խնդիրներ ունի և նման չէ մյուսներին։ Երբեմն ինքս իմ ներսում նեղվում եմ, մտածում․․․ Բայց չեմ պատկերացնում, թե կյանքս ինչպիսին կլիներ առանց նրա։

Երբ ի հայտ եկան ցնցումները, դիմեցինք նյարդաբանի։ Մասնագետը նշեց, որ տղաս զարգացման հապաղում ունի։ Մենք նկատել էինք, գիտեինք։ Բժիշկն ուղղորդեց այլ մասնագետի մոտ, ով հաստատեց մեր կասկածները։

Ֆիզիկական վերականգնողական վարժություններից հետո տղաս սկսեց քայլել։ Հետո երիկամի համար վիրահատվեց։

Որդիս արդեն 2 տարեկան էր, բայց բժիշկների հակասական եզրակացությունները շարունակվում էին։ Սկսեցինք զարգացման կենտրոն հաճախել։ Հատուկ մանկավարժը, լոգոպեդն ու հոգեբանները անհատական պարապմունքներ էին անցկացնում տղայիս հետ։ Նա մինչև հիմա էլ չի խոսում։ Ցանկացած ծնողի համար շատ կարևոր է գիտակցել, որ նույնիսկ մեծ աշխատանքից, ժամանակից ու ջանքերից հետո էլ գուցե չհասնեն այն արդյունքին, ինչին ձգտում են։ Պետք չէ համեմատել ընտանիքի մյուս երեխաների կամ առհասարակ հասակակիցների հետ։ Այդպես չեք նկատի նույնիսկ եղած հաջողությունները։

Գիտեմ, որ որդիս գուցե այդպես էլ չխոսի։ Ընտանիքում էլ են պատրաստ դրան։ Նա ամեն ինչ հասկացնում է մեզ, խոսքի բացակայությունն առաջնային չենք համարում։

Ես հստակ սպասելիքներ, նպատակներ եմ իմ առաջ դնում և ձգտում եմ, որ միասին հասնենք դրանց։ Ինձ համար կարևոր չէ նրա բժշկական ախտորոշումը։ Յուրաքանչյուր երեխայի պետք է անհատական մոտեցում ցուցաբերել։ Նա ինքը ծնողին կհուշի, թե ինչ է հարկավոր իրեն, ինչպես խնամել, ինչպես շփվել իր հետ։

Իմ առաջնային նպատակն է, որ նա սկսի կատարել հրահանգներս։ Բարդ է, բայց կամաց-կամաց փոքրիկ հաջողություններ ենք գրանցում։ Անկախ մասնագիտական եզրակացությունից, ես հստակ սպասելիք ունեմ, որ դեռ չի բավարարվում։ Մասնագետների եզրակացությունները շփոթեցնում են, պահ է գալիս, որ ուղղակի ամեն ինչ մի կողմ ես դնում և փորձում ես հասկանալ երեխայիդ, նրա առանձնահատկությունները, կարիքները։ Բոլոր երեխաները տարբեր են, հաշմանդամություն ունեցող երեխաների դեպքում ուղղակի խնամքն է ավելանում, ուշադրության պահանջը։

Բարդ է հասնել այն կետին, որտեղ բժշկական մոդելը երկրորդական է դառնում։ Պետք է երեխայից պահանջել այն, ինչ կարող է տալ։ Որդուցս մաթեմատիկական հավասարումների լուծում չեմ պահանջում, հիմա դեռ ուզում եմ, որ, օրինակ՝ ինքնուրույն զուգարանից օգտվի։

Ինքնուրույնությունն ինձ համար առաջնային հարց է։ 3 տարեկանում հենց դրա համար գնացինք մանկապարտեզ։ Հայրիկին շատ էր կապված։ Մեզ համար խնդիր էր նրան սովորեցնել, որ պետք է նաև առանց հայրիկի մնա, ու մանկապարտեզն օգնեց։ Մյուս երեխաների պես սկզբում դժվար հարմարվեց։ Լաց էր լինում, երբ նրան թողնում էի մանկապարտեզում ու գնում, որ ինձ չտեսնի։ Փոխարենը հիմա չի փախչում բակի երեխաներից, ընկերներ ունի։

Փորձի համար նրան մի քանի անգամ մենակ ենք թողել խանութում, խաղահրապարակում, փողոցում, փորձել ենք թաքնվել, որպեսզի տեսնենք, թե ինչպես կարձագանքի։ Երբ հասկանում է, որ մենք կողքին չենք՝ մի պահ կանգնում է, ապա սկսում է շուրջը նայել, փնտրել մեզ, բայց տեղից չի շարժվում։ Մեզ համար մեծ բան է, որ չի գնում առաջ, կորելու վտանգ չկա։ Սա նշանակում է, որ նա հասկանում է՝ մենք չկանք ու պետք է սպասել։

Ինձ համար կարևոր է, որ նա շփվի մարդկանց հետ, ընկերներ ձեռք բերի, հասարակության անդամ լինի․․․ Դրա համար էլ երբեմն ավելի խիստ եմ նրա դեպքում, քան մյուս երեխայիս։ Գիտեմ, որ եթե չանի՝ կտուժի, եթե ես էլ ծուլանամ՝ կվնասեմ տղայիս։ Ես ամեն օրով եմ ապրում, դա օգնում է հաղթահարելու բարդությունները, հաղթահարելու նեղվածությունս։ Չգիտեմ՝ ինչպես եմ արել, բայց զգում եմ՝ ամեն ինչ հաղթահարված է․․․

Պետք է ընդունել փաստը

Դաունի համախտանիշի մասին սխալ տեղեկությունների, միֆերի պակաս չկա։ Շրջապատող մարդիկ էլ միշտ չէ, որ կարողանում են անհրաժեշտ աջակցություն ցուցաբերել երեխայի ծնողներին։ Բժշկական եզրակացությունը լսելուց հետո կարող է խուճապ սկսվել։ Ճիշտ ինֆորմացիան վճռորոշ դեր ունի հետագա քայլերի ընդունման համար։ Նախկինում հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մասին կարծրատիպերն ավելի շատ էին։ Այսօր շնորհիվ ինֆորմացիայի հասանելիության, առողջապահության համակարգի զարգացման, շատ բան այլ է։ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդկանց կյանքի միջին տևողությունն աճել է մինչև 60 տարի, ավելի շատ երեխաներ են հաճախում դպրոց, մասնագիտություն ձեռք բերում և ինքնուրույն կյանք վարում։

Փաստն ընդունել նշանակում է տեղեկանալ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդկանց առողջական, սոցիալական, հոգեբանական առանձնահատկություններին, ուսումնասիրել, թե ինչպես պետք է աջակցել նրանց և այլն։ Հայաստանում նրանց համար ծառայությունների մեծ բաց կա, բայց համացանցը կօգնի հասկանալու, թե ինչ կարող եք անել ձեր երեխայի կյանքի որակը բարելավելու համար։ Դաունի համախտանիշի բժշկական ու սոցիալական մոդելը հասկանալուց հետո այն արդեն դադարում է բացասական երանգ ունենալուց։

Ծանոթացեք այլ ծնողների հետ

Դուք, ձեր երեխան, ձեր ընտանիքը միակը չեք։ Բարդ չէ գտնել Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաների ծնողների։ Փնտրեք նրանց սոցիալական ցանցերում առկա խմբերում, հասարակական կազմակերպություններում, մանկապարտեզում, դպրոցում։

Նրանց հետ կարող եք մասնակցել փոխօգնության խմբերի հանդիպումների, ընկերանալ և սովորել, թե ինչպես կարելի է աջակցել Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներին, ինչպես կազմակերպել նրանց ժամանցը, կրթությունը և այլն։ Սա շատ կարևոր կետ է, քանի որ հաճախ ծնողներին թվում է, թե իրենք մենակ են իրենց խնդիրների մեջ, իսկ ելք գտնելն անհավանական մի բան է։

Համապատասխան ինֆորմացիա հավաքեք

Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներն այնպիսին են, ինչպիսիք մյուս երեխաները․ նա էլ կարիք ունի այցելելու բժշկի, հագուստ հագնելու, ընկերներ ունենալու, մանկապարտեզ, դպրոց հաճախելու, տոնելու ծննդյան օրը։ Քանի որ ձեր երեխան վաղ թե ուշ սկսելու է մանկապարտեզ, դպրոց հաճախել և օրվա մի մասն առանց ձեզ անցկացնել, ապա հարկավոր է պատրաստ լինել նրա խնամքը մյուսների հետ կիսելու։

Այն կարևոր բաները, որ պետք է իմանալ ձեր երեխայի համար, այն առանձնահատկություններն ու կարիքները, որ նա ունի, որպես ինֆորմացիա հավաքեք ու տրամադրեք ձեզանից բացի նրան խնամող մարդկանց՝ ընտանիքի անդամներին, մանկապարտեզի, խմբակների ու դպրոցի մասնագետներին։ Սա կարևոր է ձեր երեխայի խնամքը կազմակերպելու համար։

Սոցիալականացումը դարձրեք առաջնահերթություն

Թույլ զարգացած մկաններն ու այլ գործոններ կարող են պատճառ դառնալ, որ Դաունի համախտանիշ ունեցող մարդիկ խոսքի խնդիր ունենան։ Լոգոպեդներն իհարկե կարող են օգնել, բայց դա մեկ օրվա կամ մեկ պարապմունքի հարց չէ։ Ժամանակ է հարկավոր։ Մինչև այդ ժամանակն անցնելը կարևոր է, որ երեխան սոցիալականացման խնդիրներ չունենա։ Կարևոր չէ, թե նա որքան «լավ» կամ «վատ» է հաղորդակցվում, կարևոր է ընկերներ ձեռք բերել, չէ՞ որ երեխաները մինչև խոսել սովորելն էլ կարողանում են միմյանց հետ լեզու գտնել։ Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներն էլ կարող են և պետք է ընկերներ ունենան, շփվեն հասարակության մյուս անդամների հետ։ Սա կարևոր է նրանց զարգացման, ինքնուրույնության համար։

Նրան հաճախ տարեք այգի, խաղահրապարակ, պաղպաղակ ուտելու և այլն։ Պարզապես հիշեք, որ նա ամեն ինչից զատ ուղղակի երեխա է։

Ամեն բան կախված է նրանից, թե որքան արագ կկարողանաք ընդունել իրողությունն ու ճիշտ որոշումներ կայացնել։ Պարզապես փորձեք նրան հենց առաջին պահից և առաջին հերթին տեսնել որպես երեխայի։

]]> https://parents.disabilityinfo.am/%d5%a5%d6%80%d5%a2-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6-%d5%a4%d5%a1%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b7-%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%ab/feed/ 0 https://parents.disabilityinfo.am/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a5%d5%9e%d5%bd-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf-%d5%ad%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b7%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1/ https://parents.disabilityinfo.am/%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%ba%d5%a5%d5%9e%d5%bd-%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%ab-%d5%b0%d5%a5%d5%bf-%d5%ad%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%ac-%d5%b0%d5%a1%d5%b7%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a4%d5%a1/#comments Mon, 17 Sep 2018 15:45:31 +0000 http://parents.disabilityinfo.am/?p=821 Երեխաները մեծահասակներին հաճախ են նման հարցեր տալիս՝ «ինչո՞ւ նա չի խոսում», «ինչո՞ւ չի քայլում», «այն ի՞նչ է նրա ականջին դրված» և այլն։ Հաշմանդամություն ունեցող երեխաներին էլ կարող են այս հարցերը հետաքրքրել հաշմանդամություն ունեցող այլ մարդկանց հանդիպելիս։

Երեխաների հարցերին հարկավոր է մատչելի պատասխաններ տալ, խուսափել սուտ պատասխաններից կամ «չարություն է արել, դրա համար էլ չի կարողանում քայլել» շարքից։ Երեխաները պետք է սովորեն ընդունել մարդկանց բազմազանությունը՝ չկապելով դա որևէ հանգամանքի հետ։

Հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց մասին խոսելիս խուսափեք սխալ տերմիններից, որպեսզի ձեր երեխան ևս դրանք չօգտագործի։ Օգտագործեք «Դաունի համախտանիշ», «աուտիզմ», «սայլակ օգտագործող մարդ», «խոսելու դժվարություն ունեցող մարդ» և այլ տերմիններ։

Խուսափեք կարեկցական տոնից կամ ձեր երեխային հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց որպես հիվանդ, շարունակ օգնության կարիք ունեցողների ներկայացնելուց։ Երեխան պետք է փորձի հասարակության բոլոր անդամներին տեսնել լիարժեք մարդկանց կարգավիճակում։

Եթե հաշմանդամություն ունեցող ձեր փոքրիկին հետաքրքիր է, օրինակ, թե իր մանկապարտեզի խմբի այն աղջիկն ինչո՞ւ է ակնոց դնում, ապա նրան հորդորեք հարցնել այդ մասին։ Սովորեցրեք բարեկիրթ լինել և առանց վիրավորելու հարցեր տալ։

Եթե փողոցում նկատում եք, որ ձեր երեխային հետաքրքրում է առջևից սայլակով տեղաշարժվող կինը, ապա կարող եք խոսել առանց նրա հարցին սպասելու։ Կարող եք, օրինակ՝ ասել, թե որոշ մարդիկ դժվարանում են կամ չեն կարողանում քայլել, դրա համար էլ նրանց հարմար է սայլակ օգտագործել այնպես, ինչպես հեռու տեղ գնալիս դուք մեքենա կամ օդանավ եք նստում։

Հաշմանդամության մասին ճիշտ պատկերացում ձևավորելու նպատակով կարող եք խաղեր, գրքեր, ներկելու ալբոմներ, մուլտեր օգտագործել։ Դրանց հերոսները կօգնեն հասկանալու, թե հաշմանդամության ինչ տեսակներ կան։

Խուսափեք կարծրատիպեր ձևավորելուց։ Այն, որ ձեր հարևանը չի տեսնում, չի նշանակում, թե չի էլ լսում։ Ձեր երեխային հաշմանդամության մասին պատմելիս նշեք նաև այդ մարդկանց ձեռքբերումների, հասարակական, անձնական կյանքի մասին։ Կարող եք, օրինակ՝ ասել, որ Մարին սայլակ է օգտագործում, քանի որ չի կարողանում քայլել, ու նա սայլակով է հաճախում երգի պարապմունքների։ Այս օրինակը ձեր երեխային ցույց կտա, որ այս կամ այն խնդիրն ունենալը չի նշանակում, թե մարդիկ փակվում են տանն ու ոչնչով չեն զբաղվում։

Երբ խոսքն անտեսանելի հաշմանդամություն ունեցող մարդու մասին է, որի գործելակերպը զարմացրել է ձեր երեխային, պատմեք, որ մարդիկ կարող են ունենալ հաշմանդամություն, ինչը պարտադիր չէ, որ տեսանելի լինի բոլորին։ Եթե անտեսանելի ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող մարդը, օրինակ, խնդրում է ձեզ ծանր բան վերցնել իր փոխարեն, գտեք հարմար առիթ պատմելու տարբեր դժվարությունների մասին, որոնք մարդիկ կարող են ունենալ։

Երեխաները հաճախ կարող են հարցնել, թե ինչո՞ւ է նման բան պատահել այս կամ այն ծանոթ մարդու հետ։ Ասացեք նրան, որ որոշ մարդիկ մյուսներից տարբեր են ծնվում, որոշ մարդիկ էլ կյանքի ընթացքում են առողջական խնդիրներ ձեռք բերում։ Ասացեք՝ բոլորի հետ էլ կարող է պատահել, որ մի օր սկսեն ավելի թույլ տեսնել ու ակնոց դնել, կամ ոտքերը հաճախ ցավեն ու սայլակ օգտագործեն։

Նույն կերպ վարվեք, երբ հարցերը վերաբերում են հոգեկան առողջության կամ մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդկանց։ Ասացեք, որ մարդիկ կարող են տարբեր կերպ վարվել միևնույն իրավիճակում, տարբեր կերպ արձագանքել, չափազանց լուռ կամ փոքր-ինչ աղմկոտ լինել, չանել մի բանը այնպես, ինչպես մարդկանց մեծ մասը։ Փորձեք երեխայի մեջ չստեղծել անհարկի վախեր, նրա ներկայությամբ մի ծաղրեք որևէ մեկի հոգեկան առողջությունը, ոչ էլ հիվանդությունների անվանումները որպես վիրավորանք օգտագործեք։

«Ինչո՞ւ է նա այդպես քայլում» հարցին կարող եք պատասխանել՝ ասելով, որ բոլոր մարդիկ տարբեր են՝ բարձրահասակ կամ ցածրահասակ, կարճ կամ երկար մազերով, սևամորթ կամ սպիտակամորթ, իսկ այդ մարդն էլ մյուսներից տարբեր է քայլում։ Երեխաներին պետք չեն բժշկական տերմիններ, մասնագիտական բացատրություններ կամ բարդ նախադասություններ։ Վստահ եղեք, որ ձեր պարզ պատասխանները նրանց կբավարարեն։

Առաջարկում ենք ժամանցի 10 տարբերակ, որ կարող են հետաքրքրել ձեր երեխային։

Զբոսայգի: Կանաչապատ զբոսայգին կամ խաղահրապարակը հիանալի տարբերակ է ձեր երեխայի ժամանցը կազմակերպելու համար։ Խաղահրապարակում նա կարող է շփվել հասակակիցների հետ, խաղալ ավազով կամ պարզապես մաքուր օդ շնչել։ Աշխատանքից հետո կամ ազատ օրերին ժամանցի այս տարբերակը նոր էներգիա կհաղորդի նաև ձեզ։

Լողավազան: Ամռան ամիսներին լողավազանը հենց այն է, ինչ հարկավոր է երեխաներին։ Ջրային ժամանցը հարմար տարբերակ է տեսողության խնդիր ունեցող երեխաների համար։ Միայն պատկերացրեք, թե որքան հաճելի կլինեն ջրի մեղմ ալիքները ձեր երեխային։ Առիթն օգտագործեք խթանելու նրա ինքնուրույնությունը։ Եթե երեխան արդեն լողալ գիտի, ապա մենակ թողեք ջրում, հետևեք, թե ինչպես է դուրս գալիս լողավազանից, գտնում ձեզ։ Ջրում կարող եք նաև գնդակով խաղեր խաղալ, զարգացնել երեխայի կողմնորոշվելու հմտությունները։

Այգեգործություն: Հնարավորության դեպքում կարող եք երեխայի հետ այգեգործությամբ զբաղվել։ Օրինակ՝ նրա հետ ծաղիկներ ցանեք, դրանք խնամելու օրակարգ մշակեք։ Թողեք, որ նա ինքնուրույն պարարտացնի հողը, տնկի բույսը ու ջրի։ Այգու բացակայության դեպքում կարելի է տնային բույսեր մշակել։ Այս տարբերակը թե՛ թերապիա է, թե՛ բույսերի մասին նոր գիտելիքներ ձեռք բերելու հնարավորություն։

Ֆերմա: Ֆերմա այցելելը հետաքրքիր և տպավորիչ կլինի ձեր երեխայի համար։ Կենդանիների հետ անմիջական շփումը էներգիայի աղբյուր լինելուց բացի կարող է ճանաչողական դառնալ նրա համար։ Կենդանիներին շոշափելով ճանաչել, նրանց կերակրել, խաղալ…

Թանգարան: Թանգարաններում հիմնականում արգելվում է ցուցանմուշներին դիպչել։ Եթե գտնեք այնպիսի թանգարան, որտեղ կարելի է ցուցադրված նմուշներին ձեռք տալ, ապա այնտեղ այցն ավելացրեք ձեր և երեխայի առաջիկա պլաններում։

Խոհանոց: Գուցե ձեզ թվա, թե խոհանոցում տեսողության խնդիր ունեցող երեխան սուր կտրող գործիքներից վնասվելուց բացի ոչինչ անել չի կարող, բայց այդպես չէ։ Միասին ինչ-որ բան թխելը հիանալի տարբերակ է հաճելին օգտակարի հետ համատեղելու համար։ Բացի այն, որ ձեր երեխան կկարողանա զարգացնել մոտորիկան, հետաքրքիր ժամանակ անցկացնել ձեզ հետ, նա կարող է նաև զգալ, որ օգտակար է ընտանիքին։ Նրա հետ պատրաստած թխուկները հյուրասիրեք ընտանիքի մյուս անդամներին, հյուրերին ու շեշտեք, թե ով է պատրաստել դրանք։

Շոշափելու գրքեր: Գրախանութներում քիչ չեն նմանատիպ գրքերը, բայց սեփական ձեռքերով պատրաստվածն այլ է։ Տանը եղած մանր-մունր իրերով կարելի է հետաքրքիր գիրք պատրաստել։ Միասին հնարեք կերպարներ, պատրաստեք դրանք և սոսնձեք թղթերին։ Կարելի է օգտագործել կոճակներ, փայլաթիթեղ, օգտագործված մատիտներ, կտոր և այլն։

Պարեր: Երաժշտությունը լիցքաթափվելու արագ, հեշտ տարբերակներից թերևս լավագույնն է։ Հավաքեք ընտանիքի անդամներին և բոլորով պարի երեկո կազմակերպեք, կարող եք նաև համեղ պարգևատրել լավագույն պարողին։ Նման երեկոներ կարելի է կազմակերպել նաև ձեր երեխայի ընկերների հետ։ Լավ առիթ կլինի հասակակիցների հետ հարաբերությունները զարգացնելու համար։

Երաժշտական գործիք: Եթե նկատում եք, որ ձեր երեխան անտարբեր չէ երաժշտության նկատմամբ, միասին գնացեք երաժշտական գործիքների խանութ։ Թույլ տվեք, որ ինքնուրույն ընտրի, թե որ գործիքով է ցանկանում նվագել։ Հնարավորության դեպքում համապատասխան խմբակ հաճախելը հետաքրքրությունների շրջանակը լայնացնելու լավ տարբերակ է։

Փազլ: Ո՞վ չի սիրում փազլ։ Փորձեք միասին փազլ հավաքել։ Սկսեք մեծ կտորներով պատկերներից, մինչ երեխան կհմտանա։ Շոշափելով նա կարող է հավաքել պատկերը, որը նախապես կներկայացնեք նրան։ Բացի այդ, կարող եք օնլայն խանութներից գտնել տակտիլային փազլներ տեսողության խնդիրներ ունեցող անձանց համար։

Նշաններ, որոնցով աուտիզմ ունեցող երեխան ցույց է տալիս, որ պատրաստ է զուգարանից օգտվելուն

Սովորաբար այդ նշանները նույնն են, ինչ մյուս երեխաների պարագայում: Աուտիզմի դեպքում, սակայն, դրանք կարող են զգալիորեն ուշ հայտնվել: Եթե երեխայի մոտ նկատում եք հետևյալ նշանները, ապա ժամանակն է գործի անցնելու.

• նա ինչ-որ կերպ հասկացնում է, որ հագուստը թաց է, կամ տակդիրը լցված է,
• կարողանում է հետևել հրահանգներին, օրինակ՝ նստիր զուգարանակոնքին, և կարողանում է իջեցնել-բարձրացնել իր հագուստը,
• կարողանում է լիարժեք վերահսկել միզապարկի պարունակությունը (ցերեկվա ընթացքում ավելի քան մեկ ժամ տակդիրը չոր է մնում):

Քայլեր, որոնք աուտիզմ ունեցող երեխային կընտելացնեն զուգարանին

Սկզբունքը նույնն է բոլոր երեխաների համար, պարզապես աուտիզմ ունենալու դեպքում հարկավոր է հավելյալ ուսուցում և ռազմավարություն ունենալ` հաշվի առնելով երեխայի առանձնահատկություններն ու կարիքները: Առաջին ու կարևոր քայլը գիտակցելն է, որ զուգարանից օգտվել սովորելու գործընթացը համատեղ աշխատանք է ձեր ու երեխայի համար:

Մեծ նպատակին հասնելու ճանապարհին հաճախ հարկ է լինում փոքրիկ նպատակներ ստեղծել ու հերթով հաղթահարել դրանք: Այս դեպքում առաջին փոքրիկ նպատակը կարող է զուգարանի մասին գիտելիքների տրամադրումը լինել: Երեխային պատմեք, թե ինչի համար է այն նախատեսված, ինչպես պետք է օգտվել դրանից: Երբ նա կհասկանա ձեզ, համարեք, որ առաջին փոքրիկ քայլն արված է:

Ինչպե՞ս աուտիզմ ունեցող երեխային սովորեցնել զուգարանից օգտվել

Զուգարանից օգտվելն աուտիզմ ունեցող երեխայի համար փոքրիկ խնդիրներից բաղկացած մեծ խնդիր է: Սա հաշվի առնելով` պետք է քայլ առ քայլ մոտենալ նպատակակետին:

Ներկայացնում ենք երեք տարբերակ, որոնք կօգնեն աուտիզմ ունեցող ձեր փոքրիկին սովորեցնել օգտվել զուգարանից:

Խրախուսում և պարգևատրում

Պարգևներն ու գովասանքը կարող են օգնել այս գործում: Քանի դեռ ձեր երեխան քայլ առ քայլ սովորում է, թե ինչպես օգտվել զուգարանից, պետք է խրախուսել, որպեսզի նա շարունակի սովորել: Ի՞նչ են իրենից ներկայացնում պարգևներն ու խրախուսանքը.

• Կարող եք խրախուսել, ասելով. «[Անունը], ապրես զուգարանակոնքին նստելու համար»:
• Կարող եք առանց խոսքերի անել դա. օրինակ՝ ծափահարել կամ բութ մատը վեր պարզելով ցույց տալ, որ նա հաջողել է առաջադրանքը:
• Կարող եք խաղալ նրա հետ:
• Աստղիկ նշանակել առաջադրանքների նրա պատին:
• Պարգևատրել սիրած ուտելիքով:

Կախված երեխայի նախասիրություններից` վերոնշյալ կետերը կարող են փոխվել: Նախապես սահմանեք այն պայմանները, որոնց կատարման դեպքում նա պարգևատրման հնարավորություն կունենա: Փորձեք հուսախաբ չանել նրան ու պահեք ձեր խոստումը, բայց մի՛ չարաշահեք պարգևատրումները: Շատ կարևոր է, որ երեխան հավատա ձեզ:

Երբ ձեր երեխան առաջընթաց է գրանցել, դադարեք օգտագործել սնունդը, գործողությունները և խաղալիքները որպես խրախուսման միջոց: Ընդամենը շարունակեք վերբալ և ոչ վերբալ գովասանքը:

Վիզուալ աջակցություն

Աուտիստիկ սպեկտրի խանգարում ունեցող երեխաները հաճախ վիզուալ սովորողներ են: Ուստի կարող եք օգնել նրան` տրամադրելով վիզուալ հուշումներ: Կարող եք վիզուալ գրաֆիկ կազմել` ցույց տալու օգտվելու սահմանված կարգը: Կարող եք պատկերների փոխանակմամբ հաղորդակցման համակարգից (PECS) օգտվել: Կարող եք կարգը փակցնել զուգարանի պատին կամ գիշերանոթի մոտ: Կարող եք բեռնել և տպել զուգարանից օգտվելու օգնականը A4 ձևաչափով հայերեն գրությամբ:

Սոցիալական պատմություններ

Սոցիալական պատմությունները կիրառվում են` աուտիզմ ունեցող երեխաներին բացատրելու սոցիալական իրավիճակները և օգնելու նրանց սովորելու սոցիալական համապատասխան վարքը: Օրինակ` սոցիալական պատմությունները օգտագործում են պատմություններ պարզ նկարներով, գրված են ձեր երեխայի հեռանկարից, նկարագրում են իրավիճակը, օրինակ` ինչպես օգտվել զուգարանից, մանրամասնում են, թե ինչ է պատահում այս կամ այն իրավիճակում, առաջարկում են, թե ինչպես երեխան կարող է արձագանքել տվյալ իրավիճակում, բացատրում են, թե ինչու երեխան պետք է արձագանքի այդկերպ:

Մասնագիտացած էրգոթերապևտները, լոգոպեդները, վաղ միջամտության մասնագետները կամ դպրոցի ուսուցիչները կկարողանան օգնել ձեզ ստեղծելու սոցիալական պատմություններ ձեր երեխայի համար զուգարանից օգտվելու վերաբերյալ: Եթե ձեր երեխան գնալու է զուգարան իր ընկերոջ տանը կամ տնից դուրս ցանկացած այլ վայրում, ստեղծե՛ք նոր պատմություն այդ իրավիճակի համար: Երբ այդ ամենը տեղի ունենա, ձեր երեխան կկարողանա համապատասխան վարք ցուցաբերել: Երբ գրում եք սոցիալական պատմությունները, օգտագործե՛ք բառեր և պատկերներ, որոնք համապատասխանում են ձեր երեխայի զարգացման մակարդակին:

Երբ մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդիկ արտահայտում են իրենց սեռականությունը, դա մյուսների կողմից որպես «խնդիր» է ընկալվում: Թեև մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդիկ մյուսների համեմատ առավել հաճախ են բախվում անցանկալի հղիության, նրանք սեռավարակներ ստանալու և փոխանցելու ռիսկային գոտում են, ենթարկվում են սեռական շահագործման, նրանց սեռական դաստիարակությունը թերի է մնում, ու շատ ծնողներ պատշաճ ուշադրություն այդ հարցին չեն նվիրում:

Կարևոր է, որ բոլոր երիտասարդները կրթված լինեն սեքսի վերաբերյալ և հնարավորություն ունենան բացահայտելու, վայելելու և դրսևորելու իրենց սեքսուալությունը դրականորեն:

Սեքսուալ զարգացում

Մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդկանց մեծ մասի սեռահասունացման տարիքը նույնն է, ինչ մյուսների դեպքում, նրանք նույն հորմոնալ ու ֆիզիկական փոփոխություններն են կրում, ինչ մյուսները: Անհրաժեշտ ցուցաբերել անհատական մոտեցում, աջակցել և ավելի խորը, բայց միևնույն ժամանակ ավելի մատչելի գիտելիքներ տրամադրել: Օրինակ, կարող են կարևոր լինել «հանրային» և մասնավոր» կոնցեպտները և պարզաբանել, թե որ վարքագիծը որտեղ է նպատակահարմար կիրառել։

Պետք է նկատի ունենալ, որ մտավոր խնդիր ունեցող յուրաքանչյուր դեռահաս ինքը կարող է հուշել, թե որքան մատչելի պետք է լինի նրան տրվելիք ինֆորմացիան:

Սեռական վնասի բարձր ռիսկայնություն

Մտավոր խնդիրներ ունեցող մարդիկ բնակչության մյուս խմբերի համեմատությամբ ավելի շատ են ենթարկվում շահագործման, այդ թվում՝ սեռական բռնության: Առանց բավարար սեքս կրթության և պաշտպանողական վարքի ընկալման, նրանք կարող են հայտնվել սեռավարակների և չպլանավորված հղիության ռիսկային խմբում։

Վտանգի ենթարկվելու ռիսկը մեծացնող գործոնները մի քանիսն են.

• Սեռական խնդիրների մասին գիտելիքների պակասը
• Սեքսի մասին սխալ տեղեկատվությունների ստացումը ոչ հավաստի աղբյուրներից
• Սեփական մարմնում կատարվող փոփոխությունները չընկալելը
• Շրջապատի օգնությունից կախված լինելը և նրանց վստահելը
• Զիջողականությունը նրանց հանդեպ, ում աջակցության կարիքը կա
• Ինքնավստահության բացակայությունը
• Գերպաշտպանված կենսակերպը և սահմափակված սոցիալական շփումները

Ի՞նչը կարող է ծնողներին կամ խնամակալներին խոչընդոտել սեռական դաստիարակության հարցում

Ընդհանուր որոշ պատճառներով շատ ծնողներ ու խնամակալներ կարող են բաց թողնել երեխայի սեռական դաստիարակության պահը.

• Տարածված կարծիք կա, թե մտավոր խնդիրներ ունեցող դեռահասները սեքսի մասին գիտելիքների կարիք չունեն, քանի որ նրանք միշտ «երեխա» են մնալու և սեռահասունություն չեն ապրելու:
• Շատ ծնողներ կարծում են, թե թեմային տեղյակ լինելը կարող է նպաստել պրակտիկ գործողություններին կամ անցանկալի հղիությանը: Նրանք հույս ունեն, թե չիմացությունն իրենց երեխաներին հետ է պահում սեռական ցանկությունից: Իրականում ճիշտ հակառակ երևույթն է տեղի ունենում:
• Որոշ ծնողներ կարծում են, թե բարդ է սեքսի մասին խոսել ու առավել բարդ կլինի մտավոր խնդիրներ ունեցող անձի դեպքում:
• Ծնողներ էլ կան, ովքեր փորձել են թեման շոշափել, բայց սխալ տարբերակ ընտրելով` չեն կարողացել երեխային պատշաճ ու հասանելի ինֆորմացիա տրամադրել: Անհաջող փորձերը կարող են հետ պահել նրանց:
• Շատերին կարող են խանգարել ազգային ավանդույթներն ու կարծրատիպերը: Ոչ բոլոր ընտանիքներում են ծնողները երեխաների հետ սեքսի մասին խոսում:
• Ծնողները կարող են հույսը դպրոցի վրա դնել ու տանը չանդրադառնալ այդ հարցին:

Գիտելիքների տրամադրման ընդհանուր բարդություններ

Որևէ մեկը չի ասում, թե հեշտ է մտավոր խնդիրներ ունեցող դեռահասին սեքսի մասին գիտելիքներ տալը: Որևէ մեկը չի ասում, թե բոլոր ծնողները պատրաստ են ու գիտեն, թե ինչպես անել: Ընդհանուր դժվարություններ կան, որ հանդիպում են ծնողներից շատերին.

• Առավել դանդաղ տեմպով կրթելը
• Հաղորդակցության խնդիրներ
• Գրագիտության սահմանափակ հմտություններ
• Աբստրակտ մտածողության և ըմբռնման դժվարություններ
• Անհանգստությունը՝ առնչվող կենսափորձին:

Սեռական կրթության ասպեկտները

Եթե սեռական դաստիարակության իդեալական մոդելի մասին խոսենք, ապա այն պետք է տեղեկություններ պարունակի.

• Ինքնագնահատականի
• Հարաբերություններ զարգացնելու և պահպանելու սոցիալական հմտությունների,
• Հանրային և մասնավոր մարմնի մասերի, վայրերի և վարքի
• Տարբեր տեսակի հարաբերությունների
• Անձնական անվտանգության- պաշտպանիչ վարքագծի
• Հարաբերությունների հաղթահարման կամ մերժման
• Սեքսի և հարաբերությունների, այդ թվում` ամուսնության
• Սեռական հասունության ժամանակ ֆիզիկական ու զգայական փոփոխությունների
• Նույնասեռականության
• Դաշտանի
• Վերարտադրողական ֆունկցիայի
• Տեղին ու անտեղի սեռական դրսևորման
• Սեռավարակների
• Անվտանգ ու ապահով սեքսի
• Ձեռնաշարժության
• Բեղմնականխման մասին:

Սեռական դաստիարակության առավելությունները

Մտավոր խնդիրներ ունեցող դեռահասների համար սեռական դաստիարակության առավելություններից են.

• Սոցիալական հմտությունների ավելացումը
• Բարձր ինքնագնահատականը
• Ինքնուրույնությունը
• Սեռականության հանդեպ ունեցած պատասխանատվության ավելի մեծ զգացումը
• Սեռական բռնության, սեռավարակների և անցանկալի հղիության ռիսկի նվազեցումը
• Վարքագծի փոփոխությունը
• Առողջ ընտրությունը
• Ռիսկային վարքագծի նվազեցումը:

 Սեռական դաստիարակության ճիշտ ժամանակը

Առաջարկները ներառում են.

• Երեխան երբեք փոքր չէ մարմնի մասերի անուններն իմանալու, «հանրայինը» և «անձնականը» տարբերակելու համար:
• Ծնողները պետք է հետևեն, թե երեխաները ե՛րբ են սկսում հետաքրքրություն ցուցաբերել սեքսի նկատմամբ. օրինակ` եթե ֆիլմում համբույրի տեսարանի ժամանակ սկսում են հարցեր տալ:
• Սեռական դաստիարակությունը ենթադրում է շարունակական գործընթաց, այն մեկանգամյա զրույց չէ: Դեռահասները պետք է մի թեմայից մյուսին անցնեն, պետք է յուրացնեն ինֆորմացիան: Երբեմն դա կարող է երկարատև գործընթաց լինել, քանի որ հատկապես մտավոր խնդիրներ ունենալու դեպքում երեխաները մատչելի ինֆորմացիայի կարիք ունեն:

Հիշել

• Հաճույք ստանալու, սեռական ցանկություններն արտահայտելու և առողջ ապրելակերպի համար բոլոր դեռահասները մարդկային շփման, սեռական դաստիարակության կարիք ունեն:
• Սեռական դաստիարակությունը կարող է նվազեցնել բռնության, անցանկալի հղիության, սեռավարակների ռիսկը:
• Ճիշտ ժամանակ ընտրեք թեմային անդրադառնալու համար: Երեխան ինքը ձեզ կհուշի, թե երբ է պետք գործի անցնել:
• Չափազանց լուրջ մի՛ եղեք:

Աղբյուրը՝ betterhealth.vic.gov.au

1) Վազվզել միջանցքով

Տանը, դպրոցում, հիվանդանոցում ու ամենուր, որտեղ երկար միջանցքներ կան, հաճախ կարելի է տեսնել, թե ինչպես են ծնողները բարկանում երեխաների վրա: Ինչո՞ւ չի կարելի վազվզել միջանցքում. ո՞վ է սահմանել այդ կանոնը: Թույլ տվեք, որ աուտիզմ ունեցող ձեր փոքրիկը վայելի միջանցքի երկարությունը վազքով հաղթահարելու հաճույքը, նրան ժպտալու առիթ տվեք: Գաղտնիք չէ, որ այս փոքրիկների համար կարևոր է միջավայրը, և ուրեմն, եթե նա վազվզում է միջանցքում, ուրեմն իրեն հարմարավետ է զգում այդ տարածքում:

2) Չմփչմփացնել լողավազանում կամ լոգարանում

Չկա մի այնպիսի ծնող, ով չբարկանա, երբ երեխան լողալիս շուրջբոլորը ջուր է տարածում: Բայց չէ՞ որ դա այնքա՜ն զվարճալի է: Բոլոր երեխաներին հատուկ է այդպես լողալ: Իսկ ինչո՞ւ են մեծահասակները բարկանում: Էլ ինչի՞ համար է լողավազանը, ինչի՞ համար են սրբիչները: Մի՛ պահ դադարեք հետևել «չի կարելի»-ների ցուցակին և ուշադրություն դարձրեք, թե որքան հաճելի է երեխային խաղալ ջրում, ջուր ցողել նաև ձեզ վրա: Միացե՛ք նրա զվարճանքին, ու այդ դեպքում արգելելու պատճառ չի լինի:

3) Նախաճաշին ճաշ ուտել… կամ նախաճաշի փոխարեն ադի-բուդի…

Երեխաները հաճախ ախորժակի կորուստ են ունենում, դրա հետևանքով հյուծվում են: Աուտիզմ ունեցող երեխաների ծնողներին հատկապես ծանոթ է այս իրավիճակը: Քաղցած չմնալու և գոնե որոշ վիտամիններ ստանալու համար թույլատրեք, որ երեխան ուտի այն, ինչ ինքն է ցանկանում, ոչ թե ինչ պետք է: Այո՛, այդպես ամեն օր հնարավոր չէ, բայց լինում են դեպքեր, երբ ադի-բուդին ոչնչից լավ է: Մի՛ ստիպեք ուտել այն, ինչ չի ցանկանում: Ի դեպ, գաղտնիք չէ, որ տհաճությամբ ընդունած սնունդն օրգանիզմն ինչպես հարկն է չի էլ յուրացնում:

4) Կեղտոտվել, բայց շարունակել խաղալ

Խաղահրապարակ գնալիս անհնար է չհանդիպել ծնողների, ովքեր անընդհատ դիտողություն են անում երեխաներին ու պահանջում հագուստը չկեղտոտել: Ինչո՞ւ: Էլ ինչի՞ համար են խաղահրապարակները: Դրանք դրսում են կառուցված ու անհնար է հողերի, ավազների մեջ մաքուր մնալ: Աուտիզմ ունեցող երեխաների համար կարևոր է միջավայրի հարմարավետությունը: Եթե երեխան այնտեղ իրեն լավ է զգում, մի՛ արգելեք վայելել տաք, արևոտ օրն ու մի՛ ճնշեք նրան դիտողություններով: Կեղտոտ հագուստը կարելի է լվանալ, իսկ երեխային հիասթափեցնելը կարող է անդառնալի լինել:

5) Ուտել հեռուստացույց դիտելիս

Այո՛, լավագույն տարբերակը չէ: Մասնագետներն ասում են, որ ուտելիս չպետք է որևէ այլ բանով զբաղվել: Իսկ ի՞նչ անել, եթե այլ կերպ երեխան հրաժարվում է ուտելուց: Աուտիզմ ունեցող երեխաները քմահաճ են նաև այս հարցում, դրա համար էլ ավելի լավ է դեմ գնալ կանոններին ու թողնել, որ ուտի այնպես, ինչպես ինքն է ցանկանում: Իրականում կարևորը նրա կուշտ լինելն է:

6) Մի քանի կում սուրճը վնասակար չէ

Սուրճն իհարկե օգտակար չէ երեխաներին, բայց մի քանի կումը դժվար թե վնասակար կլինի: Եթե ձեր երեխան սիրում է մեծահասակների այդքան սիրելի ըմպելիքը, ապա թույլ տվեք, որ մի փոքր խմի: Սա ևս առիթ է նրան կողմնակի սնունդ տալու: Համաձայնեք՝ դատարկ սուրճն այնքան էլ համեղ չէ…

7) Չուտել սեղանի շուրջը

Իհարկե, կատարյալ է, եթե աուտիզմ ունեցող ձեր փոքրիկն ուտում է սեղանի շուրջը: Իսկ եթե ո՞չ… Միթե կանոնների պատճառով նրան պետք է զրկել սնվելուց: Իհարկե ո՛չ: Այո՛, նրան կարելի է ուտել որտեղ ցանկանա: Եվ դարձյալ՝ կարևորը սնվելն է:

8) Ցատկոտել ջրափոսում

Իսկ ի՞նչ վատ կամ վտանգավոր բան կա դրանում: Ու կրկին՝ աուտիզմ չունեցող բոլոր երեխաների ծնողների կողմից արգելված երևույթ: Աուտիզմ ունեցողների ծնողները կհասկանան… Չէ՞ որ նրանք հաճախ հենց իրենք են երեխաներին ցատկոտել սովորեցնում: Իսկ ավելի զվարճալի տարբերակ, քան անձրևաջրով լցված փոսերն են, չկա:

9) Չափից շատ կամ չափից բարձր խոսել

Աուտիզմ ունեցող երեխաները սովորաբար քիչ, հազվադեպ են խոսում կամ էլ առհասարակ խոսելու դժվարություն են ունենում: Այնպես որ, եթե ձեր փոքրիկը որոշել է խոսել, հարկ չկա ընդհատել նրան կամ հորդորել ցածր խոսել: Նա պետք է ոգևորված լինի ու զգա, որ կարևորում եք խոսելու նրա կարողությունը:

10) Ցատկոտել անկողնու վրա

Աուտիզմ ունեցող երեխաները, ի տարբերություն մյուսների, որոշ բաներ բավականին ուշ են սկսում անել: Դրանցից մեկը կարող է հասարակ թվացող ցատկելը լինել: Եթե ձեր փոքրիկը սովորել է կամ փորձում է սովորել անել դա ու անկողինն է ընտրել, մի՛ շտապեք արգելել նրան: Սա ժամանակավոր է, բոլոր երեխաները սիրելի զբաղմունք ունեն, որ տարիքի հետ դադարում են գոյություն ունենալ: Մի՞թե արժի կոտրել երեխային՝ հանուն ծնողական կանոնների: Կարևոր է, որ երեխան քաջալերվի ամեն մի նոր ձեռքբերման ժամանակ: Ցատկել սովորելն աուտիզմ ունեցող երեխայի համար ձեռքբերում է:

Հ.Գ. Կարող է թվալ, թե առանձնացված կետերը կխոչընդոտեն դաստիարակել երեխային, բայց այդ մասին մտածելուց առաջ արժե մի պահ մտածել, թե իրականում ի՞նչ վնաս կարող է հասցնել լոգարանից դուրս թափված ջուրը: Սրանք հասարակ բաներ են, որ աուտիզմ ունեցող երեխաներին երջանկացնում են:

Ինչո՞ւ խոսել երեխայի հաշմանդամության մասին

Երեխան ձեր կյանքի մի մասն է, ու ձեզ շրջապատող մարդիկ պետք է իմանան, թե որն է խնդիրը: Որքան շատ տեղեկացված լինեն ձեր և երեխայի մասին, այնքան հեշտ կլինի աջակցել ձեզ: Ընկերների ու հարազատների հետ խոսելը կօգնի լիարժեք զգալու և ընդունելու իրականությունը:

Զուգընկերոջ հետ զրույցները կօգնեն հաղթահարելու վախը, անօգնականության զգացումն ու կնպաստեն հարաբերությունների պահպանմանը: Եթե ընտանիքում ուրիշ երեխաներ կան, լսեք նրանց, նրանց հետ ևս խոսեք ձեր հաշմանդամություն ունեցող երեխայի մասին: Նրանք ընտանիքի անդամ են, բացի այդ, երեխա են ու աջակցության կարիք ունեն:

Մարդկանց հետ խոսելը կարող է դժվար լինել

Որևէ մեկը չի ասում, թե երեխայի հաշմանդամության մասին խոսելը հեշտ է: Բարդ է, և դա նորմալ է: Պատճառները կարող են տարբեր լինել:

• Դուք դեռևս խնդիրն ընկալելու, դրան համակերպվելու փուլում եք:
• Դեռ պատրաստ չեք խոսելու: Գուցե ցանկանում եք նախ ինքներդ հասկանալ, ընդունել ու համակերպվել իրականության հետ:
• Ցանկանում եք դրական տրամադրվել, բայց բարդ է դրան հասնել:
• Վախենում եք ձեր զգացմունքներից:
• Չեք ցանկանում մարդկանց տեղեկացնել երեխայի խնդրի մասին, որպեսզի խուսափեք հնարավոր հարցերից:
• Անհանգստանում եք, թե մարդիկ ինչպես կարձագանքեն:
• Ձեզ թվում է, թե հարկ եղածից ավելին կասեք:
• Կարող է թվալ, թե երեխան վատ վերաբերմունքի կարժանանա, եթե մարդիկ իմանան նրա հաշմանդամության մասին:
• Գուցե խուսափում եք հնարավոր խղճահարությունից:
• Հնարավոր է` փորձեք պաշտպանել երեխային` իր մասին նրան տրվելիք հնարավոր հարցերից:
• Թեև ընտանիքում չեն բարձրաձայնում, բայց ամաչում են հաշմանդամություն ունեցող երեխայի առկայությունից և այլն:

Երբ խոսել, ում հետ և ինչ ասել

Երբ

Նորմալ է, եթե ձեզ ժամանակ է հարկավոր փաստն ընդունելու համար: Պարտադիր չէ, որ մարդիկ անմիջապես տեղեկանան: Անգամ այն դեպքում, երբ արդեն սկսել եք խոսել, կարող եք կանգ առնել: Նորմալ է, եթե ասեք, որ նախընտրում եք ավելի ուշ վերադառնալ թեմային: Որևէ մեկը ձեզ դատելու իրավունք չունի:

Ում հետ

Վաղ թե ուշ պետք է խոսեք: Երեխայի մանկապարտեզի կամ դպրոցի մասնագետները պետք է տեղյակ լինեն, թե ինչ մոտեցում է անհրաժեշտ: Ընտանիքի անդամներն ու ընկերներն էլ, հավանաբար, օգնելու, աջակցելու ցանկություն կունենան ու պետք է տեղյակ լինեն, թե ինչպես:

Երբ խոսքը կողմնակի մարդկանց մասին է, ինքներդ պետք է որոշեք, թե ում և հատկապես ինչ ասեք:

Ինչ ասել

Դուք պարտավոր չեք երեխայի հաշմանդամության բոլոր մանրամասները բոլորին պատմել: Այնքան ինֆորմացիա տվեք, որքան հարկ եք համարում: Օրինակ` այն մարդկանց, ում հազվադեպ եք հանդիպում, քաղաքավարության համար կարող եք միայն հիմնական տեղեկություններ տալ:

Կարող եք նախապես որոշել, թե ում ինչ եք պատմելու: Կարող եք խորհրդակցել մտերիմների հետ: Այդպես կարող եք ձեր կողակցի կամ ընտանիքի մյուս անդամների հետ կիսել երեխայի հաշմանդամության մասին մարդկանց տեղեկացնելու պատասխանատվությունը:

Ուշադիր եղեք, քանի որ ձեր տված ինֆորմացիան է, որ հիմք է ծառայելու մարդկանց` երեխայի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքին: Առաջնահերթ երեխայի ուժեղ կողմերի, ընդունակությունների մասին խոսելով` շրջապատի մարդկանց էլ կստիպեք տարանջատել նրան իր ունեցած հաշմանդամությունից, դիտարկել որպես անհատ, նրա մեջ տեսնել մարդուն, ոչ թե հաշմանդամությունը:

Ինչպես խոսել այս կամ այն մարդու հետ

Դուք և ձեր զուգընկերը կարող եք տարբեր հայացքներ ունենալ երեխայի հաշմանդամության վերաբերյալ: Դա նորմալ է: Այդ տարբերությունն ընդունելը կնպաստի ձեր հարաբերությունների ամրությանը: Զգալով, որ ընկալվում ու ընդունվում են դիմացինի կողմից, մարդիկ ավելի ջանասիրաբար են աշխատում: Նրա տեսակետն ընդունելով` կկարողանաք խուսափել տարաձայնություններից ու ավելի մտերմանալ: Դա կօգնի հաղթահարելու սթրեսն ու համակերպվել այն փոփոխությունների հետ, որ հաշմանդամություն ունեցող երեխան կբերի ձեր առօրյա:

Ձեր զգացողությունների մասին խոսելով` կարող եք ավելի լավ հասկանալ միմյանց: Ինչ էլ  լինի, խոսեք, քանի որ նա էլ հավասարապես ծնող է ու պետք է խնամի երեխային, տեղյակ լինի իրավիճակին:

Առանց մեկը մյուսին դատելու փորձեք աջակցել միմյանց: Ցույց տվեք, որ լսում եք ձեր զուգընկերոջը, որ հասկանում եք նրան, որ պատրաստ եք օգնելու:

Շատ կարդացեք, ավելի շատ ինֆորմացիա հավաքեք ձեր երեխայի հաշմանդամության, նրա կարիքների ու խնամքի մասին: Աշխատեք, որպեսզի խնդիրներից ձեր անձնական կյանքը չտուժի:

Ձեր մյուս երեխաների հետ խոսելիս հաշվի առեք նրանց տարիքը, սեռը, բնավորությունն ու ըստ այդմ համապատասխան մոտեցում ցուցաբերեք: Նրանք կարող են հարցեր ունենալ իրենց քրոջ/եղբոր հաշմանդամության, նրա հետ շփման վերաբերյալ: Կարևոր է, որ ընտանիքի բոլոր անդամները, այդ թվում նաև` երեխաները, շփվեն հաշմանդամություն ունեցող երեխայի հետ: Պատասխանեք երեխաների բոլոր հարցերին, բայց այնպես, որ մատչելի լինի: Մի խուսափեք խոսել առկա ու հնարավոր խնդիրների մասին: Նրանք պետք է պատրաստ լինեն հնարավոր զարգացումներին:

Ձեր երեխաներին լսելիս առանց քննադատելու կամ մեղադրելու ցույց տվեք, որ նրանց զգացողությունները, վախը կամ անհանգստությունը նորմալ են: Կարող եք ձեր զգացողություններով ևս կիսվել, քանի որ այդպես նրանք կհասկանան, որ միայնակ չեն, և որ ծնողներն աջակցում են:

Ձեր օրինակով ու նաև զրուցելիս երեխաներին սովորեցրեք, որ հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ ավելի համբերատար պետք է լինել, որովհետև այլ կերպ հարաբերությունները կարող են տուժել: Կարող եք, օրինակ` ասել, որ քրոջ/եղբոր հետ խաղալիս հարկավոր է ավելի համբերատար լինել, քանի որ որոշ գործողություններ նա ավելի դժվարությամբ է կատարում:

Հիշեք, որ դուք նման խնդիրներ ունեցող միակ ծնողը չեք, և, համացանցն օգտագործելով, կարդացեք այն ծնողների գրառումները, ովքեր արդեն իսկ շրջանցել են այն փուլը, որում հիմա դուք եք գտնվում:

Ձեր ընտանիքն ու ընկերները լավագույնս կարող են աջակից լինել: Երեխայի հաշմանդամության մասին տեղեկանալով` նրանք վերջինիս հետ ավելի լավ կկարողանան շփվել: Նրանց աջակցությունը կօգնի հաղթահարելու վախն ու անհանգստությունը, որ հնարավոր է ունենաք:

Նորմալ է, որ ձեր ընտանիքի անդամներն ու ընկերները հաշմանդամության մասին բավարար գիտելիքներ չունենան: Որևէ մեկը դրա համար մեղավոր չէ. խոսեք ու կիսվեք ձեր գիտելիքներով: Երեխայի խնդիրներից բացի խոսեք նաև նրա կարիքների մասին, որպեսզի նրա հետ շփվելիս մտերիմները բարդություն չունենան: Տեղեկացրեք, թե երեխան ինչով է սիրում զբաղվել, ինչ խաղեր է նախընտրում խաղալ, ինչ գրքեր, մուլտեր են նրան հետաքրքրում:

Իհարկե, կլինեն մարդիկ, ովքեր անկախ ձեր տրամադրած տեղեկություններից, չեն կարողանա համապատասխան վերաբերմունք ցուցաբերել: Հանգիստ թողեք այդ մարդկանց ու առաջ շարժվեք:

Հաշմանդամություն ունեցող այլ երեխաների ծնողների հետ շփումը շատ օգտակար կարող է լինել: Նրանց փորձին ծանոթանալով, նրանց ունեցած վերելքներն ու վայրէջքները, կողմնակի մարդկանց հետ շփման փորձը կարող են օգնել ձեզ ավելի հեշտ հաղթահարելու իրավիճակը:

Մանկապարտեզում կամ դպրոցում երեխայի հետ աշխատող մասնագետները պետք է ճշգրիտ ու ամբողջական ինֆորմացիա ունենան նրա մասին: Հնարավոր է` հարկ լինի պարբերաբար խոսել նրանց հետ, գուցե նաև ծանոթացնել երեխայի հետ զբաղվող այլ մասնագետների հետ, որպեսզի կրթական պրոցեսը հնարավորինս հարմարեցվի երեխայի կարիքներին:

Շատ կարևոր է խոսել նաև դպրոցի կամ մանկապարտեզի սաների հետ: Նրանք օրվա մի մասը ձեր երեխայի կողքին են ու պետք է իմանան, թե ինչպես շփվել: Բայց մի բանում կարող եք վստահ լինել. երեխաներն իրենց ներսում ներառման խնդիր չեն ունենում:

Աղբյուրը` raisingchildren.net.au

Շատերի պես, դուք էլ գուցե ներքին համոզմունք ունեք, որ հիանալի կյանք եք ունենալու: Ի վերջո, դուք կատարյալ եք. լավ կյանքով եք ապրել, բարձր արժեհամակարգի տեր եք, բարդ աշխատանք եք ունեցել, կրթություն, ձգտումներ, լավ արտաքին ու առողջություն: Կյանքը ձեզ համար պետք է որ լավ շարունակվի: Իսկ հիմա մտածում եք, թե կյանքն անարդար է:

Մենք կպատմենք, թե ինչպես Դաունի համախտանիշը կարող է ձեր կյանքն ավելի լավը դարձնել: Եվ այսպես, ի՞նչ կստանաք փոքրիկի ծննդից: Ինչպե՞ս կարող է այդ երեխան փոխել ձեզ ու ավելի լավը դարձնել:

1. Դուք կսովորեք համբերատար լինել: Հնարավոր է` մի փոքր ավելի երկար սպասեք ձեր փոքրիկի առաջին բառերին, առաջին քայլերին: Ձեր ընկերներն ասես մրցակցում են, հպարտանում, երբ իրենց երեխան բոլորից առաջ է անցնում, ավելի շուտ է սկսում խոսել կամ քայլել: Սակայն դա մրցելու առիթ չէ: Մի՞թե մի փոքր աբսուրդ չէ երեխաներին միմյանց դեմ հանել: Կզայրանայի՞ք ձեր երեխայի վրա, եթե նա գլուխն ուսերին ամուր պահելու համար մի քանի շաբաթ ավելի սպասեր: Եթե ձեր «նորմալ» երեխան փոքրամարմին է ձեր ընկերների երեխաների համեմատ, մի՞թե դրանով պարտված եք դուրս գալիս:

2. Դուք կճանաչեք սիրո իսկական իմաստը: Ո՞վ է արժանի ձեր սիրուն: Կա՞ն նախապայմաններ, որոնց դեպքում պետք է որևէ մեկն արժանի լինի ձեր սիրուն: Մի՞թե ինչ-որ մեկն իր քթի ձևի կամ մաթեմատիկական բարձր գիտելիքներ չունենալու պատճառով մյուսներից քիչ է արժանի ձեր սիրուն: Դուք կիմանաք, որ սերը սահման չունի, չունի որևէ կանոն կամ ակնկալիք, որ սերը գոյություն ունի բոլորիս համար, անկախ նրանից, թե ինչ տեսք ունեք կամ ո՞վ եք, քանի՞ քրոմոսոմ ունեք. յուրաքանչյուրն արժանի է սիրո:

3. Կկոտրեք ձեր կարծրատիպերը: Կդառնաք ազատ մտածելակերպ ունեցող այն մարդը, ում միշտ գաղտնի նախանձել եք:

4. Դուք անվախ ու ավելի անհոգ կդառնաք: Միակ բանը, որ կխաթարի ձեր կյանքը Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխայի ծնող դառնալու դեպքում՝ ժամանակ ու մտավոր ռեսուրսներ տրամադրելն է այն մտքերին, թե արդյոք ինչ-որ բան կարո՞ղ է կամ չի կարող պատահել:

5. Դուք շրջապատված կլինեք իսկապես հաճելի մարդկանցով:

6. Դուք հոգեբանորեն կշահեք ձեր նվիրվածությունից և կվաստակեք ձեր երեխայի ու շատ-շատերի սերը, հիացմունքը:

7. Դուք հոգեպես կաճեք: Այդ ճանապարհի առաջին քայլը կարեկցանքն է: Դալայ լաման ասում էր, որ այդ ճանապարհով առանց ուրախության քայլել չեք կարող:

8. Դուք պարզապես կարող եք հասկանալ կյանքի իսկական իմաստը:

Աղբյուրը՝ www.hubpages.com