Բայց արդյո՞ք սեփական «ես»-ը մոռանալը միակ ճանապարհն է, և հնարավո՞ր է արդյոք այլ կերպ ապրել և վերաբերվել ծնողական պարտականություններին: Այս մասին իր կարծիքն է հայտնում հոգեբանական ծառայություններ մատուցող «ԱՊԱԳԱ» կենտրոնի բժիշկ-հոգեբան, հոգեբանական գիտությունների թեկնածու Արմեն Բեջանյանը:

Երեխայի ծննդից հետո սեփական «ես»-ը կորցնելը կամ այն մի կողմ դնելը հաճախ հանդիպող խնդիր է ու բնորոշ ոչ միայն հաշմանդամություն ունեցող փոքրիկների ծնողներին, այլ նաև նրանց, ովքեր անձնային խնդիրներ ունեն: Դա սեփական մեղքի զգացողության դրսևորման ձևերից է: Նման զգացողություններ կարող են ունենալ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների մայրերը, միայնակ մայրերը կամ այլ խնդիրներ ունեցողները: Բնական է, հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնողն ավելի խորքային ապրումներ կարող է ունենալ, հաճախ մտածել, որ ինքն է սխալ որևէ բան արել, կյանքն է իրեն պատժել…

Բնականաբար, սրանք սխալ մտքեր են ու ծնվում են ներանձնային խնդիրների արդյունքում: Երեխայի կարիքները հոգալու, նրան խնամելու համար սեփական «ես»-ը մի կողմ դրած ծնողները, ովքեր պարփակված են, ամբողջ ուշադրությունն ու ժամանակը տվել են բացառապես երեխային, մոռացել են իրենց մասին, միայնակ չեն կարող շտկել իրավիճակը: Նրանց օգնություն, աջակցություն են հարկավոր: Լավ տարբերակ կարող են լինել հասարակական կազմակերպությունները, որոնց անդամները հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողներ են: Սոցիալական ակտիվությունը շատ լավ խթան կարող է հանդիսանալ ինքնագիտակցության ձևավորման, զարգացման և, ինչու ոչ, սեփական կյանքը կարևորելու, ձևավորելու համար: Այսինքն` պետք է անձին մղել սոցիալական ակտիվության: Սրանից նաև երեխան է շահում, որովհետև դադարում է ամբողջ օրը ճնշվել ծնողի «կարելի»-ներից ու «չի կարելի»-ներից:

Մարիամ Հովհաննիսյան. «Ամեն ինչ շատ պարզ է. կա խնդիր, որը միայն ծնողի միջոցով է լուծվում մեր մեր երկրում: Անընդմեջ ֆիզիոթերապիաներ, տարբեր կենտրոններով վազք, պարբերաբար առողջական ստուգումներ, երեխայի հետ հաճախում ես մանկապարտեզ, այնուհետև` դպրոց, եթե, իհարկե, չես ուզում, որ նա տանը նստի: Իսկ այդ գրաֆիկի մեջ հնարավոր չէ աշխատել, առավել ևս, եթե ամեն օր օգնող չունես: Բացի այդ, եթե ցանկանաս թեկուզ ամիսը մեկ օրդ ընկերներիդ հետ անցկացնել, միջոցներն էլ չեն մնում երեխայի կարիքները բավարարելուց հետո»:

Ծնողների կողմից գերխնամքի արժանացող երեխայի դեպքում ակամա առաջին հերթին նրա հաշմանդամությունն է շեշտվում: Եթե մարդկանց ըստ նրանց ունեցած խնդիրների չափենք` բոլորս էլ որևէ իրավիճակում կարող ենք հաշմանդամություն ունեցող մարդ համարվել, որովհետև այս կամ այն միջավայրում մեր գործողությունները ևս կարող են սահմանափակվել, ու մենք էլ կարող ենք այլոց օգնության կարիքն ունենալ: Ծնողը պետք է միջնորդ լինի երեխայի և սոցիումի միջև: Ոչ թե խնամի, թաքցնի մարդկանց աչքից, այլ օգնի երեխային ինտեգրվել հասարակությանը:

Ծնողները, հատկապես մայրերը, սեփական «ես»-ը կորցնելուց խուսափելու համար պետք է նախևառաջ պլանավորեն իրենց առօրյան, շաբաթը, այսինքն` հստակ իմանան, թե ի´նչ անելիքներ ունեն: Կինը պետք է իր ցուցակում տեղ հատկացնի`

Վերոնշյալ կետերի փոխարեն հաճախ հանդիպում ենք փոշեկուլը ձեռքից ցած չդնող, առավոտից երեկո խոհանոցում օրն անցկացնող կամ միայն երեխայի խնամքով զբաղվող մեկին: Այս հանգամանքներում, բնականաբար, տուժում է ամբողջ ընտանիքը` ամուսինը, երեխան, նրանց հետ ապրող մյուս մարդիկ:

Նա պետք է հստակ իմանա, որ, օրինակ` այս ժամից այս ժամը պետք է սուրճ խմի հարևանուհու հետ, պետք է սովորություն դարձնի հաղորդակցվել այլոց հետ: Անձը սոցիալական էակ է ու անհատից անձ է դառնում այլոց հետ շփման շնորհիվ: Եթե դա բացակայում է, նա փակվում է չորս պատի մեջ ու ամբողջ օրը նվիրում երեխայի, ամուսնու կամ մոր խնամքին, սահմանափակում է կյանքի տված մյուս հնարավորությունները:

Նարինե Մանուկյան. «Փոքր տղաս, որը մանկական ուղեղային կաթված ունի, 6 ամսական էր, երբ մայրս հանկարծամահ եղավ: Աշխարհս մի պահ փլվեց, դադարեցի լիաթոք շնչել… Որոշ ժամանակ անց հասկացա, որ ինձ դադար է պետք, ու չնայած փոքրիկիս հետ օրական 2-3 թերապիաների էի գնում` շաբաթը 6 օր, ու դա նրան անհրաժեշտ էր, փորձեցի ինքս ինձ մի քիչ ժամանակ հատկացնել: Հրաժարվելով մի քանի հոբբիներից, դայակ գտա, որին վստահեցի, և սկսեցի մի քիչ, շաբաթական 2 օր ԱՊՐԵԼ ինձ համար, մեծ որդուս ու ամուսնուս համար: Փոքրիկս էլ չտուժեց, քանի որ մյուս օրերին ավելի հանգիստ ու քիչ նյարդային էի լինում, ոչ թե համբերատար, այլ կարոտա՜ծ: Կարծում եմ, որ երեխան միայն շահում է, եթե մայրիկն ինքնաբավ ու հանգիստ է, գոնե որոշ չափով, ինչքան հնարավոր է: Տատիկներն ու մյուս հարազատները պետք է օգնեն պահել հավասարակշռությունը: Պետք չէ ինքնահրկիզվել, քանի որ եթե մի օր մայրը սպառվի, ոչ ոք ու երբեք չի՛ կատարի նրա ֆունկցիան փոքրիկի համար: Սեփական «ես»-ի մասին մոռանալը «լավ ծնող» ասվածի հետ ոչ մի կապ չունի»:

Ժիզելը Դաունի համախտանիշ ունի, շատ է սիրում Դիսնեյի հերոսների հագուստները, որոնք նրա համար կարում է մայրը։ Այն ընթացքում, երբ փոքրիկը վայելում է իր հեքիաթային հագուստները թեմատիկ զբոսայգում, նրա մայրը՝ Քրիստինան, ով լուսանկարիչ է և աշխատում է հաշմանդամություն ունեցող երեխաների հետ, լուսանկարում է Ժիզելին, իսկ լուսանկարները խմբագրելիս երբեմն-երբեմն հատուկ էֆեկտներ ավելացնում. արդյունքները շլացուցիչ են։

Կախարդանք` սա միակ ձևն է նկարագրելու Դիսնեյի աշխարհի ազդեցությունը Ժիզելի վրա։

- Նա չի խոսում, սակայն դուք կարող եք տեսնել, թե ինչպես է շողում, երբ գալիս ենք այստեղ,- ասում է Քրիստինան։

Բիուլեյները Դիսլեյ Լենդ են այցելում ամիսը մոտ մեկ անգամ։

- Ամեն անգամ  այնտեղ գնալուց հետո Ժիզելն ավելի ու ավելի ինքնավստահ է դառնում։ Նա աստիճանաբար սկսում է ավելի շատ բառ արտասանել, քան նախկինում, այլևս այդքան ամաչկոտ չէ,- ասում է Ժիզելի մայրը՝ ավելացնելով, որ դերասաններն օգնում են իր աղջկան դուրս գալու պատյանից։

- Մեզ համար սա պարզապես անսովոր ֆոտոշարք չէ, այլ հնարավորություն՝ հետևելու նրա ծաղկունքին։

Քրիստինայի խոսքով` հաշմանդամություն ունեցող երեխա մեծացնելը սովորեցրել է նրան «ավելի դանդաղ ընթանալ և վայելել փոքր բաները կյանքում»։ Մինչ մարդիկ շտապում են՝ փորձելով տեսնել Դիսնեյ Լենդի հնարավոր զվարճանքի ավելի  շատ կետեր, նրա ընտանիքը ուրիշ մարտավարություն է ընտրում.

- Ժիզելն այդպիսին չէ։ Նա սիրում է զբոսնել այգում, հոտոտել ծաղիկները, կարուսել նստել, նայել երթերը և հանդիպել նոր մարդկանց։

Ժիզելի մայրը հուսով է, որ երբ մարդիկ նայեն իր դստեր լուսանկարներին, չեն կենտրոնանա նրա հաշմանդամության վրա, այլ պարզապես կտեսնեն «մի փոքրիկ աղջկա, որ հիանալի ժամանակ է անցկացնում՝ վայելելով կյանքի ամենաանմեղ ու անհոգ շրջանը»։

- Ես չեմ ուզում, որ մարդիկ տեսնեն նրա՝ Դաունի համախտանիշը, որովհետև դա նրա միայն մի մասնիկն է, իսկ իմ աղջիկն ավելին է:

Եթե դուք երեխային հարցնեք. «Դե, ինչպե՞ս են դասերդ դպրոցում», ամենայն հավանականությամբ «նորմալ է» պատասխանը կստանաք: Իսկ եթե իսկապես ցանկանում եք իմանալ, թե ինչպե´ս է նրա օրը անցել, ապա ձեր երեխային օգնեք` այնպիսի հարցեր տալով, որոնք նրան կստիպեն անկեղծանալ ու մանրամասներ պատմել:

Միշտ չէ, որ երեխաներն ընկերական հարաբերություններ են ունենում ծնողների հետ, ուստի հաճախ պարփակվում են ու ծնողին մասնակից չեն դարձնում իրենց դպրոցական կյանքին: Հարաբերությունների փոփոխության ճանապարհին օգտվեք այս հարցերից, ու կամաց-կամաց փոքրիկ հաջողություններ կգրանցեք:

1. | Այսօր ի՞նչ լավ բան է կատարվել քեզ հետ դպրոցում: Իսկ ի՞նչ վատ բան է կատարվել:

2. | Կպատմես, թե ի´նչ ծիծաղելի դեպք է պատահել այսօր դպրոցում:

3. | Եթե դու ընտրելու լինեիր, ո՞ւմ կողքին կցանկանայիր նստել դասարանում: Իսկ ո՞ւմ կողքին չէիր ցանկանա նստել:

4. | Կպատմե՞ս ձեր դպրոցի ամենագեղեցիկ անկյան մասին:

5. | Ի՞նչ տարօրինակ բառ ես այսօր լսել: Կամ գուցե քեզ տարօրինակ որևէ բա՞ն են ասել:

6. | Եթե ուսուցչիդ այսօր մեր տուն հրավիրեինք, ի՞նչ ես կարծում` ինձ ի՞նչ կպատմեր քո մասին:

7. | Ո՞ւմ ես այսօր օգնել:

8. | Ամենաշատն ո՞վ է օգնում քեզ:

9. | Ասա´ ինձ, թե ի´նչ նոր բան ես այսօր իմացել:

10. | Եղե՞լ է մի պահ, երբ քեզ ամենաերջանիկն ես այսօր զգացել:

11. | Ինչ-որ պահի տխրե՞լ ես այսօր:

12. | Եթե այլմոլորակայինները գային ձեր դասարան, ո՞ւմ կցանկանայիր, որ տանեին իրենց հետ:

13. | Դասամիջոցին ո՞ւմ հետ կցանկանայիր խաղալ: Այնպիսի մեկի, ում հետ դեռ երբեք չես խաղացել:

14. | Այսօրվա կատարվածներից ինչ-որ լավ բան պատմիր ինձ:

15. | Ուսուցիչն այսօր ո՞ր բառն է շատ կրկնել:

16. | Ինչի՞ մասին կցանկանայիր տեղեկանալ այսօր դպրոցում:

17. | Կա՞ այնպիսի բան, որ կցանկանայիր քիչ անել դպրոցում:

18. | Դասարանում ո՞ւմ հետ ես քեզ ավելի լավ դրսևորում:

19. | Դասամիջոցներին սովորաբար որտե՞ղ ես խաղում:

20. | Ձեր դասարանում ո՞վ է ամենակատակասերը:

21. | Քեզ դո՞ւր է եկել այսօրվա ճաշիկը:

22. | Եթե ապագայում ուսուցիչ դառնայիր, ըստ քեզ` ինչպիսի՞ն կլինեիր:

23. | Ո՞վ է ձեր դասարանում ամենաանկարգը:

24. | Եթե կարողանայիր դասընկերներիցդ մեկի հետ տեղերով փոխվել, ո՞վ կլիներ նա և ինչո՞ւ:

25. | Ամենաշատն ո՞վ է քեզ օգնում դասարանում, երբ անհրաժեշտ է հավաքել պայուսակդ կամ դասարանից դասարան տեղափոխվել:

Երբ տղաս գնաց դպրոց, ես մտածում էի, որ նա գոնե տարեվերջին կգրի ու կկարդա պարզ բառեր: Երբ առաջին դասարանն ավարտեց, ես հուսահատության շեմին էի: Իմ սպասումները չիրականացան, կրկնեմ մեկ անգամ ևս՝ իմ սպասումները:

Երկրորդ դասարան. իմ սպասումները դեռևս մնում են չիրականացված… Բայց մի օր, երբ հերթական անգամ խոսում էի ուսուցչուհու հետ տղայիս մասին, նա ասաց, որ որդիս շատ է փոխվել, զարգացել է նրա բանավոր խոսքը, որ կարողանում է պատմել դասը հարցերի օգնությամբ: Նա մեզ քաջալերեց այն բանի համար, որ տղաս շրջապատված է ուշադրությամբ, և մենք պարտաճանաչ կատարում ենք նրա հանձնարարությունները…

Սիրտս լցվեց ուրախությամբ, հուսահատությունը կամաց-կամաց տեղի տվեց: Երբ դպրոցից վերադառնում էինք տուն, ես ճանապարհին գովում էի նրան, ասում, որ ուսուցչուհին գոհ է իրենից, ու մենք պիտի առաջ գնանք, լավ սովորենք, ավելի կարգապահ դառնանք: Ու այս էմոցիոնալ զրույցի ընթացքում հանկարծ նկատեցի, որ տղայիս ձեռքն այնքան ամուր չեմ բռնել, որքան նախկինում, երբ նույնիսկ մատներիս հետքերը մնում էին նրա ձեռքին… Մենք որպես հասուն մարդիկ միմյանց հետ հանգիստ զրուցելով գնում էինք, ես հասկացա, որ շատ բան է փոխվել:

Ու քանի դեռ զբաղված էի տղայիս համար իմ ծրագրերը կազմելով, նա իր սեփական ճանապարհն է անցնում, իր ձեռքբերումներն ունի և, թեկուզ փոքր քայլերով, բայց առաջ է գնում… Իսկ ես քիչ էր մնում այդ ամենը չնկատեի, բաց թողնեի, չուրախանայի…

Այդ օրն իմ կյանքում շատ բան փոխվեց: Ես սովորեցի հեռահար ծրագրեր չկազմել, սովորեցի նկատել նույնիսկ չնչին հաջողությունները, բաց չթողնել անգամ փոքրիկ փոփոխությունները: Չէ՞ որ քանի դեռ սպասում ենք մեծ հաջողությունների, կարող ենք բաց թողնել փոքր, բայց մեզ թևեր տվող, առաջ մղող և երջանկացնող հաղթանակները…

Երբ ծնողը գալիս է բժշկի մոտ և պատկերացում չունի, թե ի´նչ խնդիր ունի երեխան, շատ դժվար է և՛ բժշկի, և՛ ծնողի համար, քանի որ ծնողի սպասելիքներն ու բժշկի հնարավորությունները հաճախ տարբեր են: Կարևոր է, որ ծնողն ու բժիշկն իրար հետ աշխատեն որպես մի թիմ, ոչ թե որպես անծանոթ մարդիկ, ովքեր հանդիպել են, որ ինչ-որ գործողություն անեն, վերջացնեն:

Ծնողը պետք է իմանա, հասկանա, թե բժիշկն ի´նչ է անելու վիրահատության ժամանակ: Ես շատ հաճախ նկարում, գծում եմ ծնողների համար, գրքերից եմ ցույց տալիս, թե ի´նչ պետք է արվի: Եվ քանի որ աշխարհում շատ բժիշկներ կան, և ամեն ոք իր մոտեցումն ունի հարցի նկատմամբ, ծնողները պետք է տարբեր բժիշկների մոտ գնան, տարբեր կարծիքներ լսեն, փորձեն հասկանալ, թե ով է ավելի խելամիտ լուծում առաջարկում, և ապա նոր կողմնորոշվեն, թե որ բժշկին են նախընտրում: Ծնողն ինքը պետք է ամբողջ ինֆորմացիային տիրապետելով որոշում կայացնի, որովհետև երեխայի ապագա կյանքի հիմնական պատասխանատուն ծնողն է, ոչ թե բժիշկը: Տարիներ հետո բժիշկը գուցե չլինի, սակայն ծնողը միշտ երեխայի կողքին է և պետք է երեխային բացատրի, թե ինչո´ւ է այդ ճանապարհն ընտրել նրա համար:

Եթե երեխաները որոշակի տարիքի են հասել և հասկանում են, թե ինչ է կատարվելու իրենց հետ, բժիշկն ու ծնողն միասին կամ առանձին պետք է երեխային բացատրեն, թե ինչ է կատարվելու իր հետ: Չի կարելի գիտակից երեխային խաբել: Երբ նրան առանց տեղեկացնելու բերում են հիվանդանոց, երեխային շոկի են ենթարկում: Նա չպետք է ապրի դա, որովհետև հոգեկան շոկը նրա վրա վատ ազդեցություն կթողնի: Երեխան պետք է պատրաստ լինի հոգեպես և ֆիզիկապես, պետք է պատրաստ լինի ցավ կրելու, հասկանա՝ ինչի´ է գնում: Եթե նա լավ է պատրաստված, հետվիրահատական շրջանն ավելի հեշտ կտանի:

Եթե վիրահատվողը չափահաս մարդ է, որոշումը պետք է նրան թողնել: Գուցե ծնողի և բժիշկների համար նա երեխա է, սակայն արդեն չափահաս է ու ինքը պետք է որոշի, թե ինչպես է ուզում ապրել իր կյանքը: Օրինակ` երբ երեխան սկոլիոզ ունի` մեծ կորություն մեջքին, ծնողն ասում է, որ չպետք է վիրահատել, թանկ է, բարդ է, վտանգավոր է: Սակայն դա ծնողի կյանքը չէ, երեխայինն է: Նա պետք է ինքը որոշի ու ասի, թե ինչպես է ուզում ապրել: Հնարավոր է` նա պատրաստ է տանելու բարդությունները, գնալու իր նախընտրած ճանապարհով: Դրա համար շատ կարևոր է, որ ծնողը, պացիենտն ու բժիշկն աշխատեն որպես նույն կերպ մտածող ու նույն ցանկություններն ունեցող թիմ:

Ծնողը կամ երեխան պետք է ինֆորմացիա ունենա, որ, օրինակ` մանկական ուղեղային կաթվածով երեխան ունի իր առավելագույնը, ու ինչ բժիշկ էլ լինի`չի կարող ավելին անել, քանի որ նրա վիճակը ավելին թույլ չի տալիս: Այնուհետև բժիշկն ինքը պետք է բացատրի, թե ի´նչ են անելու վիրահատության ընթացքում և ի´նչ արդյունքներ են սպասում: Ծնողը պետք է իրական պատկերացնի, թե ինչ է սպասում իր երեխային:

Կան հաշմանդամության որոշ տեսակներ, որոնք հնարավոր է հղիության ընթացքում պարզել` Դաունի համախտանիշ, ֆիզիկական հաշմանդամություն` պտղի վերին կամ ստորին վերջույթների բացակայություն, տարբեր տեսակի ինֆեկցիաներից առաջացած ախտորոշումներ: Ի՞նչ խորհուրդ կարելի է տալ այն կնոջը, ում երեխան ծնվելու է հաշմանդամությամբ:

Ներարգանդային շրջանում, երբ պտղի մոտ ախտորոշվում է հաշմանդամություն, կինը կանգնում է ընտրության առաջ. լույս աշխարհ բերել հաշմանդամություն ունեցող երեխայի՞ն, թե՞ ընտրել կարճ ճանապարհը` ազատվել նրանից: Այս խնդրի առաջ հայտնված կինը նախքան ընտրություն կատարելը պետք է հստակ գիտակցի` ի´նչ է իրեն պետք:

Առաջին հերթին նա պետք է ինքն իրեն հարցնի` պատրա՞ստ է արդյոք հաշմանդամություն ունեցող երեխայի հետ ճանապարհ անցնելու: Արդյոք ունի՞ ներքին ուժ և կամք հաշմանդամություն ունեցող երեխայի հետ մի ամբողջ կյանք անցնելու, պատրա՞ստ է արդյոք սիրով և համբերությամբ իմ երեխայի հետ կառուցելու նրա աշխարհը:

Հաջորդ կարևոր քայլը, որը պետք է անի հղի կինը, պետք է կարդա, իմանա, թե երեխան ինչ հաշմանդամություն է ունենալու, աշխարհում նմանօրինակ ինչ դեպքեր կան, ինչ զարգացումներ են ունենում նման հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ, առհասարակ, ծանոթանա նախադեպերին, տեղեկացվի, պարզապես, տեղեկացվի:

Երբ հղիության շրջանում բժիշկը ձեր երեխայի մոտ ախտորոշել է հաշմանդամություն, ապա բացարձակապես անիմաստ կլինի փորձել գտնել հաշմանդամության արմատները` ինչո՞ւ, ինչպե՞ս, գուցե ժառանգականությո՞ւնն է, գուցե` անե՞ծք, կարմաս լավը չէր և այլն: Նման զբաղմունքը ոչ միայն չի օգնի, այլև ավելի կխճճի:

Իսկ եթե գիտակցաբար լսում եք ձեր ներքին ձայնը և ինքներդ ձեզ հետ ներդաշնակ եք, ապա պատկերացրեք, թե ինչ զգացողություններով կդիմավորեք ձեր փոքրիկին, ինչպես կպահեք և կզարգացնեք նրան, ինչպես կկառուցեք նրա աշխարհը, որը կտարբերվի շատերի կառուցածից և կլինի միայն ձերը: Գուցե սա է այն տեղը, որտեղ կկարողանաք ինքնադրսևորվել, աշխարհը կառուցել միայն ձեր ինքնատիպությամբ: Արդարացված և ճիշտ է, երբ հաշմանդամություն ունեցող երեխա լույս աշխարհ բերելու որոշումը կինը կայացնում է հոգեպես խաղաղ վիճակում: Նման դեպքում կնոջ համար երեխայի ծնունդը պետք է լինի ոչ թե բեռ կամ խաչ, այլ պատասխանատվություն և գիտակցում, որ քո երեխան իր միջավայրից կտարբերվի իր ինքնատիպությամբ և յուրօրինակությամբ, և դու նրան կվերաբերվես որպես հավասարը հավասարին: Կինը հաշմանդամություն ունեցող երեխային լույս աշխարհ պետք է բերի այն ժամանակ, երբ վստահ կլինի, որ  իր երեխան կարող է լինել երջանիկ և շրջապատը դարձնել այդպիսին:

Խորհուրդներ ծնողից

• Կարևոր է նախ հասկանալ, թե ինչ խնդիրներ կամ դժվարություններ է ունենալու երեխան, ինչ աստիճանի են լինելու բարդությունները և ինչպես կարելի է դրանք հաղթահարել: Կարդացեք նաև դրական և հաջողված դեպքերի մասին, թե ինչպե´ս են նույն հաշմանդամությունն ունեցող մարդիկ ապրում, աշխատում, և ի´նչն է նրանց օգնել հասնելու այդ ամենին:

• Փորձեք դիմել հոգեբանի: Այսօր բավականին շատ են հոգեբանական կենտրոնները, նույնիսկ օնլայն խորհրդատվություն կարող եք գտնել: Քիչ չեն նաև անվճար հոգեբանական ծառայությունները, որոնք տրամադրում են հասարակական կազմակերպությունները:

• Տեղեկացե´ք պետական աջակցության և երաշխիքների մասին: Դիմե´ք ձեր ընտանեկան կամ տեղամասային բժշկին, որպեսզի օգնի ձեզ տեղեկություններ հավաքելու, թե ինչ ծառայություններ կարող եք ստանալ պետական մարմիններից: Բացի այդ, կարող եք անմիջական կապ հաստատել ՀՀ տարբեր նախարարությունների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների և այլ կառույցների հետ: Դրանք ևս ստեղծված են ձեզ աջակցելու, խորհրդատվական և տեղեկատվական ծառայություններ մատուցելու համար և կարող են վստահելի աղբյուր լինել ձեզ համար:

• Փորձեք կապ հաստատել նույն իրավիճակում հայտնված այլ ծնողների հետ: Մի´ խուսափեք շփվել և մտերմանալ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողների հետ, նրանց փորձը և գիտելիքները ձեզ կօգնեն հնարավորինս արագ հաղթահարելու հոգեբանական խնդիրները և պատվով դուրս գալու երբեմն անելանելի թվացող իրավիճակներից:

• Կապ հաստատեք նաև հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող հասարակական կազմակերպությունների հետ, որոնք փորձ և հաջողված պատմություններ ունեն. դրանք ձեզ համար օրինակ կհանդիսանան, և դուք ձեզ մենակ չեք զգա:

• Ամենակարևորը` բոլոր հարցերը պետք է քննարկել ամուսնու հետ, որոշումը ևս պետք է ընդունել միասին, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել ընտանիքի փլուզումից:

Ցույց տվեք, որ հավատում եք ձեր երեխային

1. Ես վստահում եմ քեզ:
2. Ես հավատում եմ քեզ:
3. Հարգում եմ քո որոշումը:
4. Դա հեշտ չէ, բայց քեզ մոտ անպայման կստացվի:
5. Դու ամեն ինչ ճիշտ ես անում:
6. Դու ամեն ինչ ճիշտ ես հասկանում:
7. Ինչպես դա ստացվեց քեզ մոտ:
8. Սովորեցրու ինձ՝ ինչպես է ստացվում քեզ մոտ:
9. Դու դա ինձնից լավ ես անում:
10. Քեզ մոտ դա ավելի լավ է ստացվում, քան ինձ մոտ:

Ուշադրություն դարձրեք նրա գործադրած ջանքերին

1. Տեսնում եմ, որ շատ աշխատանք ես կատարել:
2. Տեսնում եմ, թե որքան ես ջանացել:
3. Դու այնքան ես տանջվել ու տես, թե ինչ լավ է ստացվել ամեն ինչ:
4. Հիանալի է ստացվում:
5. Կարող եմ միայն պատկերացնել, թե որքան ժամանակ ես ծախսել դա անելու համար:
6. Պատկերացնում եմ, թե որքան ես ջանացել, որ ամեն ինչ ստացվի:
7. Ինչքա՜ն պիտի մտածեիր, որ այսպիսի բան ստացվեր:
8. Քո ջանքերը լավ արդյունք են տվել:

Շնորհակալ եղեք միասին անցկացրած ժամանակի համար

1. Շատ եմ գնահատում մեր միասին անցկացրած ժամանակը:
2. Ես անհամբերությամբ սպասում եմ, թե վաղը երբ կարող ենք նորից միասին խաղալ:
3. Քեզ հետ շատ հետաքրքիր է:
4. Ինձ շատ դուր եկավ, թե ինչպես խաղացինք:

Օգնեք նրան ինքնուրույն գնահատել իր գրանցած արդյունքները

1. Իսկ դու ինքդ ի՞նչ ես մտածում այդ մասին:
2. Պատկերացնում եմ, թե քեզ որքա՜ն հաճելի է:
3. Քեզ այստեղ ի´նչն է ամենաշատը դուր գալիս:
4. Իսկ ինքդ ի´նչ կարծիքի ես:
5. Ի՞նչ ես մտածում այդ մասին:
6. Ինչպես ինքդ կցանկանայիր:

Շնորհակալ եղեք օգնության համար

1. Շատ շնորհակալ եմ նրա համար, որ դու…
2. Շնորհակալ եմ նրա համար, ինչ արեցիր:
3. Շատ շնորհակալ եմ օգնությանդ համար:
4. Շնորհակալ եմ, որ հասկանում ես ինձ:
5. Սա շատ մեծ օգնություն է ինձ համար, շնորհակալ եմ:
6. Դու այնքան լավ ես ինձ օգնում:
7. Քո շնորհիվ ամեն ինչ ավելի արագ ավարտեցի:
8. Քո շնորհիվ հիմա մեզ մոտ ամեն ինչ մաքուր է:

Նկարագրեք ինչ տեսնում եք

1. Ընտիր է: Սենյակը մաքուր է:
2. Օհո՜… Անկողինը հավաքված է:
3. Ի՜նչ վառ գույներ ես օգտագործում:
4. Տեսնում եմ, որ շատ ես ջանացել:
5. Տեսնում եմ, որ ինքդ ես հավաքել սեղանը:

Նկարագրեք ինչ զգում եք

1. Շատ եմ սիրում պարապել ու խաղալ քեզ հետ:
2. Այնքան ուրախ եմ, երբ տանն ես:
3. Զգում եմ, որ մենք մի թիմ ենք:
4. Ինձ շատ հաճելի է, երբ այդպես ես խոսում:
5. Այնքան երջանիկ եմ, որ դու կաս մեր կյանքում:
6. Ինձ հաճելի է, թե ինչպես ես օգնում ինձ:

Իմ մեջ սկսեց կռիվ տալ երկու անձ` մեկը, ով դավաճանում էր իր երեխային, մյուսը, ով չէր կարող հրաժարվել իր սրտի տակ բաբախող սրտիկից: Մյուս կողմից էլ այն կարծրատիպը, թե այլևս չեմ կարող առողջ երեխա ունենալ: Եվ այսպես շարունակ՝ մտքեր, մտավախություններ:

Քիչ էր այն մարդկանց թիվը, ում դրական կարծիքն անչափ կարևոր էր ինձ համար: Բայց ամենակարևոր մարդու կարծիքն ու երրորդ երեխա ունենալու մեծ ցանկությունն ինձ սթափեցրեցին: Ամուսնուս հետ միասին որոշեցինք, որ մենք ունենալու ենք այս երեխային՝ ինչ էլ լինի:

Փորձությունները շարունակվում էին… Դժվարագույն հղիություն, բայց կողքիս էր ամուսինս, ով երեխայի նման խնամում էր ինձ: Ասես առաջին անգամ էինք ծնող դառնալու, որովհետև կայացրել էինք շատ լուրջ և պատասխանատու որոշում, իսկ մեր բոլոր մյուս ծրագրերն ու հեռանկարները մի պահ հետին պլան էին մղվել: Ընտանիքի բոլոր անդամների ուշադրությունն ինձ վրա էր սևեռված: Պարապմունքների գնում էինք երեքով, ամուսինս ինձ էր տանում, ես` տղայիս: Մինչև եկավ այդ օրը, որն ամբողջովին փոխելու էր ինձ, մեր ընտանիքը…

Ծնվեց իմ երրորդ բալիկը: Աշխարհն ասես փոխվեց մեկ վայրկյանում: Ուրախության աննկարագրելի պահեր, որոնք գլխիս թափվեցին: Հիշում եմ երեխաներիս ուրախությունը: Նոր էջ սկսվեց մեր կյանքում: Տղաս ասես միանգամից մեծացավ: Քանի որ նա վարքային խնդիրներ ուներ և շատ ակտիվ էր, բոլորն առաջինը հարց էին տալիս`«Հրաչյան ո՞նց է վերաբերվում եղբորը, հո չի՞ վնասում նրան»: Ո´չ, նա խնամում էր փոքրիկ եղբորը, երբ ես զբաղված էի լինում, շատ նուրբ ու քնքշանքով օրորում էր նրան, երբ լաց էր լինում, անմիջապես կանչում էր ինձ: Մի խոսքով, հոգ էր տանում նա, ում մասին միշտ մենք էինք հոգ տանում: Ես սկսեցի արդեն ավելի հանգիստ վերաբերվել նրա խնդիրներին, ու խնդիրներն ասես սկսեցին ավելի հեշտ լուծվել:

Հիմա ժամանակ է անցել, և ես չեմ դադարում մտածել, որ ամենաճիշտ որոշումը, որ կայացրեցի, երրորդ փոքրիկիս լույս աշխարհ բերելն էր: Նրանք հիմա երեքն են, միասին են, հոգ են տանում միմյանց մասին, բոլորն էլ հավասար պարտականություններ ու իրավունքներ ունեն, վիճում են, խաղում են միասին: Մենք որպես ծնող ամեն ինչ անում ենք, որ նրանք սիրեն ու հարգեն միմյանց, հավասար հոգ տանեն մեկը մյուսին. որովհետև դրա կարիքն ունեն բոլորը, և եթե օգնության կարիք կա, բոլորս պիտի օգնենք այն մեկին, ով ընտանիքում դրա կարիքն ամենաշատն ունի: