Ծնողները սովորաբար իրենց ուշադրությունը սևեռում են երեխայի առողջական խնդիրներին, և, որպես կանոն, դրանից տուժում է ոչ թե երեխայի կրթությունը, այլ զարգացումը: Այնինչ որքան շուտ երեխան իր տարիքային խմբում հայտնվի, այնքան շուտ կզարգանա, ինքնուրույնություն ձեռք կբերի: Եթե նույնիսկ ուսուցիչները ոչինչ չանեն, երեխան կզարգանա իր ընկերների հետ շփումից: Ապացուցված է, որ գիտելիքների ծավալի 40%-ը երեխան ստանում է ընկերներից:

Շատ ծնողներ պնդում են, որ երեխան մնա նույն դասարանում, կրկնի դասընթացը, տառերն ավելի լավ սովորի և այլն: Հարկ է նշել, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք չունեցող երեխաների ծնողներն էլ երբեմն նույն կարծիքն են ունենում և մտածում են, որ նույն դասարանում պետք է թողնել, որպեսզի, օրինակ` տառերն ավելի լավ սովորի: Սա ծնողի հոգեբանություն է, և կապ չունի` երեխան հաշմանդամություն ունի՞, թե՞ ոչ:

Ինչ խոսք, սա լավագույն որոշումը չի կարող լինել, որովհետև երեխան պետք է իր տարիքային խմբի, իր ընկերների հետ մեծանա: Տարրական դպրոցի չափորոշիչը 1-4-րդ դասարանների համար մեկն է, և երեխան կարող է դա 4 տարիների ընթացքում հաղթահարել: Որևէ սարսափելի բան չկա նրանում, որ տառերի կեսը երկրորդ դասարանում սովորի: Փոխարենը երեխան կմեծանա իր խմբի, իր հասակակիցների ու ընկերների հետ, անընդհատ նոր խումբ մտնելով հոգեբանական խնդիրների հաղթահարման անհրաժեշտություն չի լինի, ու կկարողանա կենտրոնանալ իր դասերին:

Դասարանական յուրաքանչյուր խումբ լուրջ փորձություն է ցանկացած երեխայի համար, առավել ևս` հաշմանդամություն ունեցող երեխաների դեպքում: Խումբ, դասարան, միջավայր փոխելը դժվարություն է, որը նա պետք է որպես մարդ հաղթահարի, հետո անցնի իր դասերին: Երեխայի համար ամենակարևորն իր ընկերներն են: Եթե երեխան իրեն հարմարավետ է զգում դասարանում, լուծում է ընկերների խնդիրը, դրանից հետո արդեն կարողանում է ավելի շատ ուշադրություն դարձնել դասերին:

Սակայն, եթե այնուամենայնիվ ծնողը պնդում է, որ երեխան պետք է կրկնի դասընթացը, դա նրա իրավունքն է: Առաջին դասարանի համար ամրագրված դրույթ ունենք, որ ծնողի համաձայնությամբ երեխան կարող է երկրորդ անգամ կրկել ուսումնական ծրագիրը, օրինակ` եթե երեխան 200 և ավելի ժամ բացակայություն ունի: 200 և ավելի ժամը ոչ միայն բացակայություն է դասապրոցեսից, այլ նաև ընկերների շփումից, միջավայրից ու սոցիալականացումից: Սա բացակայություն է կրթական ամբողջ փաթեթից:

Այս իմաստով մեծ աշխատանք պետք է կատարել ծնողների հետ: Չի կարելի ասել` երեխայիդ մեզ տուր, և մենք կզբաղվենք նրանով: Սա սխալ մոտեցում է, որովհետև ծնողը ևս պետք է սովորի ապրել իր երեխայի հետ: Մենք պետք է ծնողին տեղյակ պահենք, թե ինչ ենք անում իր երեխայի հետ դպրոցում գտնվելու ժամանակ: Երեխայի` նույն դասարանում մնալու որոշումը պետք է համատեղ ընդունվի` թիմի, ծնողի և երեխայի մասնակցությամբ: Ամենակարևորը` պետք է հաշվի առնել երեխայի ցանկությունը:

Ցանկացած դեպք անհատական քննարկման կարիք ունի ու միանշանակ պատասխաններ տալ, լուծումներ գտնել հնարավոր չէ:

Բացակայությունների քանակից բացի, երեխային նույն դասարանում կարող է թողնել նաև վատ առաջադիմությունը: Սակայն այս բոլոր կանոնակարգերն անհատական լուծումներ պետք է ստանան: Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի համար ուսուցման անհատական պլանը (ԱՈՒՊ) հիմնարար փաստաթուղթ է, և նրա առաջադիմությունն էլ պետք է ըստ դրա գնահատվի: Սա նշանակում է, որ այդ երեխաների մի դասարանից մյուսը փոխադրելու հարցը կարգավորվում է ԱՈՒՊ-ի գնահատականի հիման վրա:

Ինչ վերաբերում է վատ առաջադիմության պարագայում երեխային նույն դասարանում թողնելուն, պետք է նկատի ունենալ այն հանգամանքը, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի հետ ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցում մի ամբողջ թիմ է աշխատում:

Շատ կարևոր է, և օրենքով ևս ամրագրված է, որ ծնողը ոչ թե պարզապես պետք է ստորագրի երեխայի ԱՈՒՊ-ը, այլ պետք է մասնակից լինի դրա մշակմանը և իրականացմանը:

Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք և հատկապես մտավոր խնդիրներ ունեցող երեխաների պարագայում մենք ասում ենք, որ նրանց գիտելիքների գնահատումը պետք է կատարվի ըստ անհատական ուսուցման պլանի: Եթե սպասվելիք արդյունքներին չեն հասնում, սա նշանակում է, որ սխալ, երեխայի կարիքներին չհամապատասխանող մշակում է եղել: Անհատական ուսուցման ճիշտ պլանով սովորող երեխան չի կարող դրական արդյունքների չհասնել: Հակառակ դեպքում ինչի՞ համար է անհատական պլանը:

Մենք բոլորս պետք է սովորենք փոքր քայլերի արվեստը: Չենք կարող բառեր, նախադասություններ չարտասանող երեխային միանգամից տառեր սովորեցնել: Երեխան պետք է իր զարգացման բոլոր փուլերով անցնի՝ բառեր արտասանի, փոքր նախադասություններ կազմի, պատմի և այլն: Երեխայի անհատական ուսուցման պլանում նպատակները շատ հստակ պետք է դրվեն` հենվելով երեխայի նախնական կարողությունների վրա:

- Դեռևս 1999 թվականին ընդունված «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքն ամրագրում էր, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխայի ծնողն իր երեխայի համար ազատ է ընտրելու ցանկացած հանրակրթական հաստատություն: Այդ ժամանակ նույնիսկ «ներառական դպրոց» հասկացությունը կամ արտահայտությունը չկար գործածության մեջ: Հետագայում արդեն ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի առկայությամբ ուժեղացավ օրենքի այս դրույթը:

Քիչ չեն այն հանրակրթական դպրոցները, որոնք ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի կարգավիճակ չունեն, սակայն սիրով ընդունում են զարգացման խնդիր ունեցող երեխաներին և շատ արդյունավետ կազմակերպում նրանց կրթությունը: Հատկապես, եթե նույն դպրոցում են սովորել երեխայի ծնողները, ընտանիքի անդամները, ավագ քույրը կամ եղբայրը, երբ դպրոցը ճանաչում է ընտանիքին:

Երեխայի փաստաթղթերը դպրոց ներկայացնելիս ծնողը շատ արագ կարող է հասկանալ՝ դպրոցը, միջավայրը հարմա՞ր են արդյոք իր երեխային, թե՞ ոչ: Նման խնդիրներ ունենում են բոլոր ծնողները, անկախ երեխայի հաշմանդամությունից: Շատ կարևոր է, թե երեխան ինչպե´ս է ընդունվում դպրոցի կողմից, կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխան ի´նչ վերաբերմունքի է արժանանում դպրոցում:

Ծնողը ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցի կարգավիճակ չունեցող դպրոցի աշխատակազմի պրոֆեսիոնալիզմը, երեխայի նկատմամբ լավ վերաբերմունքը տեսնելով, բնականաբար, ընտրություն կատարելիս հաշվի է առնում այդ հանգամանքները, քանի որ այդ դպրոցում հնարավոր է ավելի լավ իրականացվի իր երեխայի կրթական գործընթացը, քան մյուս դպրոցում, որը ներառական կրթություն չի իրականացնում:

Ի՞նչ գործոններ պետք է նկատի ունենա ծնողը

Եթե իրավունքի տեսակետից խոսենք, ծնողն ազատ է իր ընտրության հարցում: Եթե անգամ դպրոցը ներառական կրթություն չի իրականացնում, իրավունք չունի մերժելու երեխային: Սակայն կան գործոններ, որոնք կարող են օգնել կողմնորոշման հարցում.

1. Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ծնողական բազմաթիվ խմբեր կան, որոնք համագործակցում են միմյանց հետ, քննարկումներ կազմակերպում ու փորձի փոխանակում կատարում: Ծնողը, ում երեխան նոր պետք է դպրոց գնա, բնականաբար, կարող է հենվել մյուսների կարծիքների, ունեցած փորձի վրա և ընտրել հաստատությունը, որտեղ պետք է սովորի երեխան: Եթե ծնողը գիտի, որ այս դպրոցում տրամադրվում են այսինչ ծառայությունները, մասնագետների խումբն ավելի լավ է պատրաստված, կարողանում է ճիշտ կազմակերպել երեխայի կրթական ծրագիրը, բնականաբար, առանց հաշվի առնելու դպրոցի հեռավորությունը, դրանից բխող խնդիրները՝ երեխայի մասին հոգալով կատարում է իր ընտրությունը:

2. Պետք է նշել, որ նախկին կարգի համաձայն` երեխան պետք է իր համայնքի դպրոցը հաճախեր: Ժամանակի հետ սա փոխվեց, ու հիմա նման սահմանափակումներ չկան: Սակայն այստեղ շատ «բայց»-եր կան… Եթե ծնողը պետք է երեխային ամբողջ քաղաքով մեկ ամեն օր պտտի իր նախընտրած դպրոցը տանելու համար, դեռ հարց է՝ դա երեխայի շահերի՞ց է բխում, թե՞ ոչ:

3. Ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցներում կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների թվի սահմանափակում կա, և հաստատությունը չի կարող սահմանված թվից ավելի շատ երեխաներ ընդունել նույն դասարանում: Դպրոցը, բնականաբար, առաջնահերթությունը պարտավոր է տալ իր համայնքի երեխաներին: Նման պարագայում հնարավոր է, որ հարևան համայնքի երեխային չկարողանան ընդունել, և սա բոլորովին չի նշանակում, թե դպրոցը մերժում է երեխային: Նման դեպքերում պետք է ծնողի հետ համագործակցելով այլ լուծում գտնել: Հնարավոր է` իրենց տան հարևանությամբ գտնվող, ներառական կրթություն չիրականացնող դպրոցում շատ ավելի լավ կազմակերպվի երեխայի ուսուցման գործընթացը:

4. Ամենակարևոր գործոնը, որ ցանկացած ծնող անկախ երեխայի` հաշմանդամություն ունենալու փաստից պետք է հաշվի առնի, երեխայի` տվյալ միջավայրում հարմարավետության զգացումն է: Երբ ծնողը դպրոց է մտնում և տեսնում, որ երեխան իրեն լավ է զգում, մնացած մեխանիզմները կարող են ստեղծվել, հարմարեցվել երեխայի կարիքներին:

5. Կարևոր է նաև բարեհամբույր վերաբերմունքը. ծնողը երեխային չի տանի մի դպրոց, որտեղ նրան դժկամությամբ են ընդունում: Կտանի այնտեղ, որտեղ երեխան լավ վերաբերմունքի կարժանանա:

Շատ հաճախ թյուրըմբռնում է լինում, և ինտերակտիվությունը շփոթում են ոչ ֆորմալ կրթության հետ, ինչը սխալ է: Ամեն ինտերակտիվ, խաղային, հետաքրքիր բան չէ, որ ոչ ֆորմալ է: Սա շատ կարևոր է հասկանալ, որովհետև դրանից հետո փորձում ենք հասկանալ` եթե դա չէ, ապա ի՞նչ է: Ոչ ֆորմալ ուսուցումը առանձնահատուկ կրթատեսակ է առանձնահատուկ խնդիրներ լուծելու համար:

Ոչ ֆորմալ կրթությունը մշակվել է կոնկրետ կառույցների կողմից կոնկրետ ժամանակի մարտահրավերներին  դիմակայելու համար և այսօր էլ հիմնականում դրան է ծառայում: Ոչ ֆորմալ կրթությունը երբեք չի կարող փոխարին ֆորմալ կրթությանը: Այն ավելի շատ ստեղծված է քաղաքացիական խնդիրների, ակտիվությանն աջակցելու համար: Ոչ ֆորմալ կրթությունը առավել լավ է լուծում մարդու անհատական ու սոցիալական խնդիրները:

Այս կրթական ինստիտուտը հիմնականում հիմնված է երկու կառույցների` Եվրամիության և Եվրախորհրդի շրջանակներում, այդտեղի կրթական, փիլիսոփայական, սոցիոլոգիական մտքի վերլուծության վրա. ի՞նչ խնդիրներ ունի, ի՞նչ բացեր ունի ֆորմալ կրթությունը, ինչպե՞ս կարելի է այլընտրանքային ինչ-որ ձևեր առաջարկելով դրանց լուծումներ տալ:

| Ներառական ոչ ֆորմալ կրթություն

Շատ կարևոր է, որ լինեն այնպիսի դասընթացներ, որտեղ ամբողջական խումբը կազմված կլինի հաշմանդամություն ունեցող մարդկանցից: Տրամաբանական կլինի նաև այդպիսի դասընթացներ ունենալ: Մյուս տիպի դասընթացները օգտակար են երկուսի համար էլ: Մարդիկ, որ ունեն հաշմանդամություն և ընդգրկվում են այս խմբի մեջ, քայլ է դեպի հասարակություն, դեպի ինտեգրում:

Ոչ ֆորմալ կրթությունը պետք է ներառական լինի: Շատ խնդիրներ կան, բայց պետք է այդ ուղղությամբ էլ շարժվել: Թրեյնինգ վարողները անպայման պետք է վերապատրաստում անցնեն` հաշմանդամություն ունեցող անձանց ուսուցանելու համար: Բաներ կան, որ մարդիկ ընդհանրապես չեն պատկերացնում, չգիտեն, թե ինչ պետք է անել: Հեշտ չէ: Պետք է նախ մասնագիտական գիտելիք ունենալ, հետո նվազագույն մոտիվացիա, որպեսզի հասկանաս, թե ինչ կարգի խնդիրներ են լինում, որ խնդրի համար ի՛նչ ադապտացիա է հարկավոր:

Շատ հաճախ թրեյներները վերցնում են այդ պատասխանատվությունը` առանց պատրաստ լինելու, հետո խնդրի առջև են կանգնում: Տեղանքի մատչելիությունը Հայաստանում ամենալուրջ խնդիրներից մեկն է: Բայց հիմա ունենք այն, ինչ ունենք, և դա փոխարինում ենք մարդկային պոտենցիալով. եթե չկա հարթակ կամ վերելակ, խմբում կան մասնակիցներ, ովքեր պատրաստ են օգնելու:

Իհարկե, փորձի արդյունքում ինչ-որ բաներ սովորում ես, բայց պետք չէ հեծանիվ հայտնագործել, երբ հաշմանդամության խնդրով մասնագիտացող կազմակերպությունները արդեն ունեն իրենց ուսուցանողները և մոտեցումները: Այստեղ կարևոր է, որ հաշմանդամություն ունեցող անձանց դիտարկենք ոչ միայն սպառողի, այլ նաև կիրառողի դերում: Պարտադիր չէ, որ նրանք միայն մասնակից լինեն, այս դեպքում կարող են թրեյներներ և ուսուցանողներ լինել, և դա էլ է կարևոր հասկանալ:

| Որո՞նք են այդ ծրագրերը, ինչպե՞ս մասնակցել դրանց

Հայաստանում միջազգային փոխանակման հնարավորությունները երիտասարդների համար այնքան էլ շատ չեն: Կան ծրագրեր, կազմակերպություններ, որոնք օգնում են երիտասարդներին միջմշակութային փոխանակություններ իրականացնելու: Եվրամիության հիմնական ծրագիրը, որ բաց է Հայաստանի համար, չնայած շատ քիչ մարդիկ են դրանից օգտվում 2004-2007 թթ., կոչվում էր «Երիտասարդություն», 2007-2013 թթ. երկրորդ հրատարակությունը լույս տեսավ, որը կոչվում էր «Երիտասարդությունը շարժման մեջ» և 2014-ից նոր հրատարակություն է լույս տեսել, որը կոչվում է «Erasmus+»:

Այս ծրագիրը հիմնականում խթանում է այն երիտասարդների շարժունակությունը և մասնակցությունը, ովքեր ավելի քիչ հնարավորություններ ունեն: Խոսքը միայն հաշմանդամություն ունեցողների մասին չէ. կարող է լինել սոցիալական, կրթական, աշխարհագրական, լեզվական կամ որևէ այլ խոչընդոտ, որը դժվարացնում է այդ մարդու մասնակցությունը միջազգային ծրագրերին: Նրանց մասնակցությունը առաջին հերթին է խթանվում այս ծրագրերին և այս մասին պետք է  իրազեկ լինեն թե՛ երիտասարդները և թե՛ նրանց ծնողները:

| Ի՞նչ է հարկավոր ծրագրերին մասնակցելու համար

Շատ բան կախված է թե՛ ծնողների, թե՛ մասնակիցների մոտեցումներից: Լինում են դեպքեր, երբ ծնողը աջակցում է, բայց երիտասարդը տեղից չի շարժվում, լինում է նաև հակառակը: Սակայն նրանք պետք է հասկանան, որ միջավայրը թշնամական չէ, այն կարող է պրոբլեմատիկ լինել ինչպես բոլորի համար, իրենց համար` գուցե մի քիչ ավելի, բայց միանգամից բոլոր խնդիրները չեն լուծվում:

Շատ կարևոր է հաշմանդամություն ունեցող մարդու մոտեցումը: Ամենակարևորը` նա պետք է պատրաստ լինի ընդունելու իրականությունը, գնահատելու իրավիճակը: Եթե նրա մոտեցումը բաց է, պատրաստ է ընդունելու իրավիճակը, և այդ իրավիճակում ուզում է առավելագույնը ստանալ, ուրեմն` կստանա:

Ոչ ֆորմալ կրթությունը ամբողջությամբ հարմարեցված է soft skills ուղղությանը, ու այս առումով, այն մարդկանց համար, ովքեր իրենց ֆիզիկական տվյալների պատճառով երբեմն դժվարություններ ունեն թեկուզ շփման, հասարակության մեջ իրենց տեղը գտնելու առումով, սա իրոք գտած բան է: Արժի, որ բոլոր ծնողները, ովքեր ունեն հաշմանդամություն ունեցող երեխաներ, մտածեն, որ այս գործիքը կա նրանց համար և պետք է օգտագործել:

Զրուցեց Մարիամ Եղիազարյանը

Եթե դուք երեխային հարցնեք. «Դե, ինչպե՞ս են դասերդ դպրոցում», ամենայն հավանականությամբ «նորմալ է» պատասխանը կստանաք: Իսկ եթե իսկապես ցանկանում եք իմանալ, թե ինչպե´ս է նրա օրը անցել, ապա ձեր երեխային օգնեք` այնպիսի հարցեր տալով, որոնք նրան կստիպեն անկեղծանալ ու մանրամասներ պատմել:

Միշտ չէ, որ երեխաներն ընկերական հարաբերություններ են ունենում ծնողների հետ, ուստի հաճախ պարփակվում են ու ծնողին մասնակից չեն դարձնում իրենց դպրոցական կյանքին: Հարաբերությունների փոփոխության ճանապարհին օգտվեք այս հարցերից, ու կամաց-կամաց փոքրիկ հաջողություններ կգրանցեք:

1. | Այսօր ի՞նչ լավ բան է կատարվել քեզ հետ դպրոցում: Իսկ ի՞նչ վատ բան է կատարվել:

2. | Կպատմես, թե ի´նչ ծիծաղելի դեպք է պատահել այսօր դպրոցում:

3. | Եթե դու ընտրելու լինեիր, ո՞ւմ կողքին կցանկանայիր նստել դասարանում: Իսկ ո՞ւմ կողքին չէիր ցանկանա նստել:

4. | Կպատմե՞ս ձեր դպրոցի ամենագեղեցիկ անկյան մասին:

5. | Ի՞նչ տարօրինակ բառ ես այսօր լսել: Կամ գուցե քեզ տարօրինակ որևէ բա՞ն են ասել:

6. | Եթե ուսուցչիդ այսօր մեր տուն հրավիրեինք, ի՞նչ ես կարծում` ինձ ի՞նչ կպատմեր քո մասին:

7. | Ո՞ւմ ես այսօր օգնել:

8. | Ամենաշատն ո՞վ է օգնում քեզ:

9. | Ասա´ ինձ, թե ի´նչ նոր բան ես այսօր իմացել:

10. | Եղե՞լ է մի պահ, երբ քեզ ամենաերջանիկն ես այսօր զգացել:

11. | Ինչ-որ պահի տխրե՞լ ես այսօր:

12. | Եթե այլմոլորակայինները գային ձեր դասարան, ո՞ւմ կցանկանայիր, որ տանեին իրենց հետ:

13. | Դասամիջոցին ո՞ւմ հետ կցանկանայիր խաղալ: Այնպիսի մեկի, ում հետ դեռ երբեք չես խաղացել:

14. | Այսօրվա կատարվածներից ինչ-որ լավ բան պատմիր ինձ:

15. | Ուսուցիչն այսօր ո՞ր բառն է շատ կրկնել:

16. | Ինչի՞ մասին կցանկանայիր տեղեկանալ այսօր դպրոցում:

17. | Կա՞ այնպիսի բան, որ կցանկանայիր քիչ անել դպրոցում:

18. | Դասարանում ո՞ւմ հետ ես քեզ ավելի լավ դրսևորում:

19. | Դասամիջոցներին սովորաբար որտե՞ղ ես խաղում:

20. | Ձեր դասարանում ո՞վ է ամենակատակասերը:

21. | Քեզ դո՞ւր է եկել այսօրվա ճաշիկը:

22. | Եթե ապագայում ուսուցիչ դառնայիր, ըստ քեզ` ինչպիսի՞ն կլինեիր:

23. | Ո՞վ է ձեր դասարանում ամենաանկարգը:

24. | Եթե կարողանայիր դասընկերներիցդ մեկի հետ տեղերով փոխվել, ո՞վ կլիներ նա և ինչո՞ւ:

25. | Ամենաշատն ո՞վ է քեզ օգնում դասարանում, երբ անհրաժեշտ է հավաքել պայուսակդ կամ դասարանից դասարան տեղափոխվել: